Zəfər tarixi: milli yaddaşımızın mühüm tərkib hissəsi

Hər bir xalqın tarixində elə günlər var ki, milli yaddaşın ayrılmaz hissəsinə çevrilir. 27 sentyabr da Azərbaycan xalqı üçün belə tarixlərdəndir. Anım Günü Vətən uğrunda həyatını itirmiş şəhidlərin xatirəsinin ehtiramla yad edildiyi, xalqın keçdiyi ağır yolun mənasının bir daha dərk olunduğu mənəvi yaddaş günüdür. Bu tarix həm də 2020-ci ildə başlayan 44 günlük müharibənin ilk gününü xatırladır və Zəfərə aparan yolun hansı fədakarlıqlar hesabına keçildiyini yada salır.

Prezident İlham Əliyevin 2 dekabr 2020-ci il tarixli Sərəncamı ilə sentyabrın 27-si Anım Günü kimi təsis edilib. 27 sentyabrın mahiyyətini tam anlamaq üçün Azərbaycanın bir neçə onillik ərzində keçdiyi mürəkkəb tarixi mərhələyə nəzər salmaq vacibdir. 1990-cı illərin əvvəllərində Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi nəticəsində Azərbaycanın əraziləri işğala məruz qaldı, yüz minlərlə insan doğma yurdlarından didərgin düşdü, yaşayış məntəqələri dağıdıldı, mədəni irsə ciddi ziyan dəydi. Münaqişənin həlli istiqamətində uzun illər davam edən diplomatik proses nəticə vermədi. BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü ildə qəbul etdiyi 822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələrində Azərbaycanın ərazilərinin işğalı ilə bağlı məsələlər əksini tapmış, hərbi qüvvələrin işğal olunmuş ərazilərdən çıxarılması tələb edilmişdi. Lakin bu qətnamələrin icrası təmin olunmadı. Beləliklə, uzun müddət davam edən status-kvo vəziyyəti münaqişənin həllini daha da çətinləşdirdi.
Azərbaycan bütün bu mərhələlərdə beynəlxalq hüquqa əsaslanan həllin tərəfdarı olduğunu bildirirdi. Lakin atəşkəs rejiminin tez-tez pozulması, hərbi insidentlər və sərhəd boyunca gərginliyin artması vəziyyətin kövrək olduğunu göstərirdi. 2016-cı ilin Aprel döyüşləri, 2020-ci ilin iyulunda Tovuz istiqamətində baş verən toqquşmalar da münaqişənin həll olunmadığını göstərən mühüm mərhələlərdən oldu. Nəhayət, 27 sentyabr 2020-ci ildə vəziyyət yeni mərhələyə daxil oldu. Həmin gün Azərbaycan mövqelərinin və yaşayış məntəqələrinin atəşə tutulmasından sonra Azərbaycan Ordusunun əks-hücum əməliyyatlarına başlaması müharibənin başlanmasına gətirib çıxardı. 44 gün ərzində Azərbaycan Ordusunun həyata keçirdiyi hərbi əməliyyatlar nəticəsində bir sıra şəhər, kənd və strateji yüksəkliklər üzərində nəzarət təmin edildi. Cəbrayıl, Füzuli, Zəngilan, Qubadlı və digər istiqamətlərdə əldə olunan nəticələr, Hadrutun nəzarətə götürülməsi və 8 noyabrda Şuşanın azad edilməsi müharibənin əsas mərhələlərini təşkil etdi.
Şuşanın azad olunması 44 günlük müharibənin gedişində mühüm dönüş nöqtəsi oldu. Ardınca 10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli bəyanatla hərbi əməliyyatların dayandırılması barədə razılaşma əldə edildi. Razılaşmanın şərtlərinə uyğun olaraq Ağdam, Kəlbəcər və Laçın rayonlarının Azərbaycana qaytarılması həyata keçirildi. Lakin Zəfər salnaməsi yalnız hərbi nəticələrlə məhdudlaşmadı. Sonrakı mərhələdə Laçın şəhəri, Zabux və Sus kəndlərinin Azərbaycanın nəzarətinə qaytarılması, 2023-cü ilin sentyabrında dövlət suverenliyinin tam bərpası ilə nəticələnən proseslər ölkənin ərazi bütövlüyü və suverenliyi məsələsində yeni mərhələ yaratdı. Bu tarixi nəticənin arxasında ilk növbədə Azərbaycan əsgər və zabitlərinin döyüş meydanındakı fədakarlığı dayanır. Şəhidlərin həyatları bahasına qazandıqları hər qarış torpaq, qazilərin keçdiyi ağır sınaqlar, müharibə iştirakçılarının xidmətləri, arxa cəbhədə çalışan insanların zəhməti və cəmiyyətin həmrəyliyi 44 günlük müharibənin ümumi mənzərəsini formalaşdıran amillər sırasında yer alır.
Şəhidlik Azərbaycan xalqının mənəvi dünyasında xüsusi məna daşıyır. Vətən uğrunda həyatını itirən insanların xatirəsi yalnız müəyyən bir tarixin çərçivəsində deyil, nəsillər arasında mənəvi bağ yaradan yaddaş xətti kimi yaşadılır. Şəhidlərin hər birinin arxasında bir ailə, bir ömür, yarımçıq qalan arzular dayanır. Buna görə də Anım Günü yalnız ümumi statistik rəqəmlərlə ifadə edilə bilən tarix deyil. Bu gün hər bir şəhidin fərdi həyat hekayəsinə, ailəsinin yaşadığı ağrıya, Vətən qarşısında göstərdiyi fədakarlığa ehtiram günüdür.
Azərbaycan dövlətinin şəhid ailələrinə göstərdiyi diqqət də bu yanaşmanın mühüm istiqamətlərindən biridir. Sosial təminat tədbirləri, mənzil və məişət məsələlərinin həlli, şəhid övladlarına göstərilən diqqət, qazilərin müalicə və reabilitasiyası istiqamətində həyata keçirilən proqramlar şəhidlərin və müharibə iştirakçılarının xidmətlərinə verilən qiymətin sosial müstəvidə ifadəsidir. Bu baxımdan “YAŞAT” Fondunun fəaliyyəti də xüsusi qeyd olunmalıdır. Fondun yaradılmasında əsas məqsədlərdən biri Vətən müharibəsində şəhid olmuş şəxslərin ailələrinə, yaralanaraq sağlamlığını itirmiş hərbi qulluqçulara və digər aidiyyəti şəxslərə dəstək göstərilməsidir.
Milli yaddaşın qorunması yalnız sözlərlə deyil, konkret məkanların, abidələrin, muzeylərin yaradılması ilə də həyata keçirilir. Bu baxımdan Bakıda yaradılmış Zəfər Parkı və Zəfər Muzeyi, eləcə də Hərbi Qənimətlər Parkı müharibə tarixinin gələcək nəsillərə çatdırılması baxımından mühüm məkanlardır. 2024-cü il noyabrın 8-də açılan Zəfər Parkı 44 günlük müharibənin yaddaşını memarlıq və memorial məkan vasitəsilə ifadə edir. Parkın girişində ucaldılan 44 metr hündürlüyündə Zəfər tağı müharibənin 44 gününü xatırladan əsas memarlıq elementlərindən biridir. 2025-ci il noyabrın 8-də Zəfər Muzeyinin açılması isə bu yaddaş xəttinin daha geniş məzmun qazanmasına şərait yaradıb. 2025-ci il sentyabrın 27-də Gəncədə Memorial Kompleksin açılması da yaddaş siyasətinin digər mühüm nümunəsidir. Kompleks 2020-ci il müharibəsi zamanı raket hücumları nəticəsində həlak olmuş dinc insanların xatirəsinin yaşadılması, həmin dövrün reallıqlarının gələcək nəsillərə çatdırılması məqsədilə yaradılıb.
27 Sentyabr – Anım Günü Azərbaycanın müasir tarixində həm kədəri, həm qüruru özündə birləşdirir. Bu tarix bir tərəfdən şəhidlərimizin xatirəsi qarşısında mənəvi borcumuzu yada salır, digər tərəfdən xalqımızın keçdiyi ağır sınaqlardan çıxardığı dərsləri düşünməyə çağırır. Bu gün biz şəhidlərimizin qarşısında baş əyərkən yalnız keçmişi xatırlamırıq, həm də gələcək qarşısında məsuliyyətimizi dərk edirik. Çünki milli yaddaş qorunduqca tarix unudulmur, tarix unudulmadıqca fədakarlığın mənası nəsildən-nəslə ötürülür. Şəhidlərin adları Azərbaycanın şəhər və kəndlərində, memorial komplekslərdə, muzeylərdə, abidələrdə yaşadığı kimi, xalqımızın yaddaşında da əbədi yaşayacaq. Onların həyat yolu Vətən qarşısında məsuliyyətin, sədaqətin və fədakarlığın mənəvi nümunəsi olaraq gələcək nəsillərə çatdırılacaqdır.

Asif Əsgərov
Milli Məclisin deputatı