13 cü cümə, yaxud triskaidekafobiya: Necə bədbəxtlik simvolu olub

13-cü cümə günü uzun müddətdir ki, bədbəxtlik və həyəcanlı gözləntilərin simvolu olub. Elm və texnologiyadakı irəliləyişlərə baxmayaraq, bu tarix bir çoxları arasında narahatlıq doğurmağa davam edir.

Lent.az xarici mediaya istinadən xəbər verir ki, dini ənənələr, mədəni miflər və müasir cəmiyyətdə belə qorxunu dəstəkləyən psixoloji mexanizmlərin kəsişməsində xurafat formalaşıb.

Triskaidekafobiya 13 rəqəmindən davamlı qorxu və ya şiddətli bir narahatlıqdır. Termin yunanca tris (üç), kai (və), deka (on) və phobos (qorxu) sözlərindən gəlir.

Məlum olur ki, bu, sadəcə geniş yayılmış bir xurafat deyil, həm də qəbul edilmiş psixoloji bir fenomendir. Bəzi insanlar üçün bu o qədər güclüdür ki, davranışlarına təsir göstərir: onlar səyahətdən, alış-verişdən, vacib qərarlar qəbul etməkdən və hətta 13 rəqəmi ilə əlaqəli günlərdə evdən çıxmaqdan çəkinirlər.

13 rəqəminə qarşı mənfi münasibətlərin mənşəyi qədim dövrlərə gedib çıxır. Xristian ənənəsində bu, 12 həvarinin və Xilaskarın süfrə arxasında oturduğu son şam yeməyi ilə əlaqələndirilir.

Skandinaviya mifologiyasında Lokinin dəvətsiz qonaq kimi gəldiyi, on üçüncü olan və bədbəxtlik gətirdiyi tanrıların ziyafəti haqqında bir əfsanə var. Tədricən bu rəqəm nizam-intizamın və harmoniyanın pozulması ilə əlaqələndirilməyə başlanıb.

Cümə günü də xüsusi bir simvolizmə malik olub. Orta əsr Avropasında bu gün edam və bədbəxtlik günü hesab olunub və sonradan dini şərhlər əlavə edilib.

Zamanla bu iki element - 13 rəqəmi və cümə - ictimai şüurda kök salmış vahid mədəni obrazda birləşib.

Bu fenomenin elmi izahları göstərir ki, 13-cü cümə qorxusu sadəcə ənənə məsələsindən daha çox şeydir. Psixoloqlar bunu insanların gözləntilərini təsdiqləyən hadisələri görməyə və xatırlamağa meylli olduqları idrak qərəzliliyinin nümunəsi adlandırırlar.

Əgər bir insan artıq bir günü "uğursuz" hesab edirsə, onda hər hansı kiçik bədbəxtliyi həmin tarixlə əlaqələndirməyə daha çox meyllidir. Bu fenomen təsdiq effekti adlanır.
Sosial psixoloqlar qeyd edirlər ki, xurafatlar sosial öyrənmə ilə inkişaf edir: insanlar qorxu və inancları ailələrindən, mühitlərindən və mədəniyyətlərindən mənimsəyirlər. Populyar mədəniyyət bu təsiri gücləndirib.

Dəhşət filmləri, mistik romanlar və media hekayələri 13-cü cüməni asanlıqla qorunub saxlanılan və təkrarlanan tanınan bir simvola çevirib.

Bunun bioloji izahları da var. Tədqiqatlar göstərir ki, insan beyni, hətta mövcud olmayan yerlərdə belə, nümunələr axtarmağa meyllidir.

Bu, bir vaxtlar yaşamağımıza kömək edən təkamül mexanizmidir, lakin müasir dünyada bu, çox vaxt irrasional qorxulara səbəb olur. Xurafatçı görüşlər narahatlıq üçün əlverişli bir mərkəzə çevrilir.

Bu qorxunun elmi əsasının olmamasına baxmayaraq, 13-cü cümə ən davamlı xurafatlardan biri olaraq qalır. Bəziləri üçün bu, sadəcə mədəni bir oyundur; digərləri üçün isə daha ehtiyatlı olmaq üçün bir səbəbdir.

Lakin bu fenomen qədim miflərin cəmiyyətdə nə qədər dərin kök saldığını və yeni dövrlərə nə qədər asanlıqla uyğunlaşdıqlarını xatırlatmaq üçün xidmət edərək davam edir.
2026-cı ildə 13-cü cümə günü üç dəfə baş verəcək: 13 fevral, 13 mart və 13 noyabr.