15 sentyabr Bakının azadlıq salnaməsində əbədi tarix

Bizi Telegram-da da izləyə bilərsiniz:@xqazeti

Bir şəhərin taleyini bəzən onun küçələrində deyil, tarix qarşısında verdiyi sınaq müəyyənləşdirir. Bakı da belə sınaqlardan keçib. 1918-ci ilin sentyabrında bu şəhər uğrunda gedən mübarizə əslində yalnız paytaxt uğrunda döyüş deyildi. Məsələ Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin elan etdiyi müstəqilliyin real siyasi hakimiyyətə çevrilməsində, milli dövlətin öz paytaxtına qovuşmasında və Azərbaycanın gələcək taleyinin hansı istiqamətdə inkişaf edəcəyində idi. Buna görə 15 sentyabr 1918-ci il Azərbaycan tarixində hərbi qələbədən daha geniş məna daşıyan, dövlətçilik yaddaşımızda xüsusi yeri olan bir tarixdir.

1918-ci ilin mayında Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin elan edilməsi xalqımızın siyasi tarixində yeni səhifə açdı. Lakin müstəqil dövlətin qarşısında son dərəcə mürəkkəb və təhlükəli vəziyyət dayanırdı. Cümhuriyyətin hökuməti Gəncədə fəaliyyət göstərirdi, Bakı isə milli hökumətin nəzarətindən kənarda idi. Şəhərdə bolşevik-daşnak qüvvələrinin hakimiyyəti hökm sürürdü. Belə bir şəraitdə Azərbaycanın müstəqilliyinin möhkəmləndirilməsi üçün Bakının azad edilməsi həyati əhəmiyyət daşıyırdı.

Bakının əhəmiyyəti yalnız onun Azərbaycanın ən böyük şəhəri olması ilə bağlı deyildi. Xəzərin sahilində yerləşən bu şəhər zəngin neft yataqları, limanı, sənaye müəssisələri və əlverişli coğrafi mövqeyi ilə Birinci Dünya müharibəsinin son mərhələsində böyük dövlətlərin diqqət mərkəzində idi. Bakı nefti uğrunda mübarizə şəhərin hərbi-siyasi əhəmiyyətini daha da artırmışdı. Bu səbəbdən 1918-ci ildə Bakıya nəzarət məsələsi regional münaqişədən çox-çox kənara çıxan geosiyasi məna daşıyırdı.

Azərbaycan hökuməti ölkənin müdafiəsi və Bakının azad olunması məqsədilə Osmanlı dövlətindən hərbi yardım istədi. 1918-ci il iyunun 4-də Batumda Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ilə Osmanlı dövləti arasında dostluq və əməkdaşlıq haqqında müqavilə imzalandı. Bu razılaşmadan sonra Azərbaycana Osmanlı hərbi hissələri göndərildi. Azərbaycan milli hərbi qüvvələri ilə Osmanlı birliklərinin iştirakı əsasında Qafqaz İslam Ordusu formalaşdırıldı və onun komandanlığı Nuru Paşaya həvalə edildi.

Qafqaz İslam Ordusunun yaradılması Azərbaycan dövlətinin mövcudluğunu qorumaq baxımından mühüm addım idi. Ordunun tərkibində Osmanlı hərbçiləri ilə yanaşı, Azərbaycanın milli hərbi hissələri və könüllüləri də yer alırdı. Bu fakt Bakının qurtuluşunun tarixini düzgün qiymətləndirmək üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki həmin qələbə Azərbaycan torpaqlarının müdafiəsində Azərbaycan hərbçilərinin də fəal iştirak etdiyi birgə mübarizənin nəticəsi idi.

Bakının azadlığına aparan yol ağır döyüşlərdən keçdi. Qafqaz İslam Ordusu Göyçay, Kürdəmir, Ağsu və Şamaxı istiqamətlərində mühüm hərbi əməliyyatlar keçirdi. Bu döyüşlər zamanı Azərbaycan milli qüvvələri və Osmanlı hərbçiləri ciddi müqavimətlə üzləşdilər. Lakin əldə olunan qələbələr Bakıya doğru irəliləyiş üçün mühüm imkan yaratdı.

Avqustun 5-də Bakı istiqamətində ilk böyük hücum həyata keçirildi. Hücum nəticəsində şəhəri ələ keçirmək mümkün olmadı. Bununla belə, əməliyyat Qafqaz İslam Ordusunun komandanlığına şəhərin müdafiə sistemini daha yaxından öyrənməyə və növbəti hücum üçün hazırlıqları təkmilləşdirməyə imkan verdi. Əlavə qüvvələrin gəlməsi ilə ordunun imkanları genişləndi.

Sentyabrın əvvəllərində Bakının azad edilməsi üçün həlledici mərhələyə keçildi. Osmanlı ordusunun 15-ci piyada diviziyasının Azərbaycana çatması Qafqaz İslam Ordusunun hərbi gücünü əhəmiyyətli dərəcədə artırdı. Sentyabrın 10-da Nuru Paşa və Azərbaycan Korpusunun komandanı Əlağa Şıxlinski Bakı ətrafına gəldilər. Qarşıdakı əməliyyatın planı dəqiqləşdirildi və hücum üçün son hazırlıqlar görüldü.

Sentyabrın 13-də həlledici hücum barədə əmr verildi. Sentyabrın 14-nə keçən gecə Qafqaz İslam Ordusu Bakı üzərinə hücuma başladı. Şəhərin müdafiə mövqelərində şiddətli döyüşlər gedirdi. Milli qüvvələr və Osmanlı birlikləri müdafiə xətlərini yararaq şəhərə doğru irəliləyirdilər. Nəhayət 1918-ci il sentyabrın 15-də Bakı azad edildi.

Bu, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qısa, lakin mürəkkəb tarixində ən mühüm hadisələrdən biri idi. Bakının azad olunması ilə milli hökumətin paytaxtda fəaliyyət göstərməsi üçün şərait yarandı. Sentyabrın 17-də Azərbaycan hökuməti Gəncədən Bakıya köçdü. Beləliklə, Azərbaycanın müstəqil dövlət kimi siyasi mərkəzi öz paytaxtına qovuşdu.

Bu günün tarixi əhəmiyyəti məhz burada daha aydın görünür. Bakının azadlığı Cümhuriyyətin yalnız ərazi baxımından möhkəmlənməsi demək deyildi. Bu hadisə dövlət hakimiyyətinin paytaxtda qurulmasına, parlamentin fəaliyyətinin təşkilinə, dövlət idarəçiliyinin mərkəzləşdirilməsinə və Azərbaycanın beynəlxalq aləmdə müstəqil dövlət kimi mövqeyinin möhkəmləndirilməsinə mühüm imkan verdi.

Lakin hər bir böyük qələbənin arxasında böyük itkilər də dayanır. Bakının azad edilməsi uğrunda döyüşlərdə Qafqaz İslam Ordusu ağır itkilər verdi. Tarixi mənbələrdə Bakı əməliyyatı zamanı Osmanlı ordusunun 1130 şəhid verdiyi göstərilir. Bu rəqəm bir hərbi əməliyyatın miqyasını göstərməklə yanaşı, azadlığın hansı bədəllə qazanıldığını da xatırladır.

Şəhidlik anlayışının tariximizdə bu qədər müqəddəs yer tutmasının səbəbi də budur. Şəhidlər yalnız öz dövrlərinin deyil, gələcək nəsillərin də taleyi üçün canlarından keçirlər. 1918-ci ildə Bakının azadlığı uğrunda həlak olan Azərbaycan və türk əsgərlərinin xatirəsi bu gün iki xalqın ortaq tarixi yaddaşının ayrılmaz hissəsidir.

15 sentyabr Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin tarixində də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Həmin gün iki xalqın nümayəndələri eyni səngərdə, eyni məqsəd uğrunda döyüşürdülər. Bu münasibətlərin mənəvi əsasını yalnız siyasi sənədlərdə axtarmaq düzgün olmaz. Onun ən möhkəm dayaqlarından biri məhz belə çətin tarixi sınaqlarda göstərilən qarşılıqlı dəstəkdir.

Bununla belə, 1918-ci ilin siyasi reallıqları çox qısa müddətdə yenidən dəyişdi. Birinci Dünya müharibəsinin nəticələri Osmanlı dövlətinin bölgədəki mövqeyinə ciddi təsir göstərdi. 30 oktyabr 1918-ci ildə Mudros barışığının imzalanmasından sonra Osmanlı qoşunlarının Azərbaycandan çıxarılması zərurəti yarandı. Qafqaz İslam Ordusunun Azərbaycandakı fəaliyyəti başa çatdı. Lakin hərbi birliklərin ölkədən getməsi onların tarixdə qoyduğu izi aradan qaldırmadı.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin özü də uzunömürlü olmadı. 1920-ci ilin aprelində Azərbaycanın sovetləşdirilməsi ilə Cümhuriyyət süqut etdi. Sonrakı onilliklər ərzində 1918-ci ilin hadisələrinə sovet ideoloji çərçivəsindən yanaşıldı, milli dövlətçilik tariximizin bir sıra mühüm səhifələri obyektiv şəkildə araşdırılmadı. Buna baxmayaraq, xalqın yaddaşı həmin hadisələri yaşatdı.

Müstəqilliyin bərpasından sonra isə tariximizə münasibət dəyişdi. Azərbaycan dövlətçiliyinin keçmişi yenidən araşdırıldı, Cümhuriyyət irsi və Bakının qurtuluşu ilə bağlı həqiqətlər geniş ictimaiyyətə çatdırıldı. Şəhidlərin xatirəsinin əbədiləşdirilməsi, Qafqaz İslam Ordusunun tarixi xidmətlərinin araşdırılması və Azərbaycan-Türkiyə hərbi qardaşlığının bu tarixi səhifəsinin yaşadılması milli yaddaşın bərpasının mühüm istiqamətlərindən birinə çevrildi.

Bu gün Bakıya baxarkən 1918-ci ilin şəhərini təsəvvür etmək çətindir. Müasir göydələnlər, geniş prospektlər, yeni parklar və beynəlxalq tədbirlərə ev sahibliyi edən paytaxtın altında başqa bir Bakı da yaşayır – müharibələrin, siyasi qarşıdurmaların, imperiyaların maraqlarının və milli mübarizənin şahidi olmuş Bakı. 

Bu gün 15 sentyabrı xatırlamaq keçmişi sadəcə təkrar etmək demək deyil. Bu tarix bizə müstəqilliyin hazır şəkildə əldə edilmədiyini, onun arxasında mübarizə, fədakarlıq və böyük məsuliyyət dayandığını xatırladır. Dövlətçilik tarixinin hər bir səhifəsi kimi, Bakının qurtuluşu da gələcək nəsillər üçün yalnız fəxr mənbəyi deyil, həm də ciddi bir dərsdir.

Həmin dərsin ən mühüm nəticəsi budur: xalqın siyasi iradəsi ilə dövlətin taleyi arasında qırılmaz bağ var. 1918-ci ildə Azərbaycan xalqının müstəqil dövlət qurmaq iradəsi Bakının azadlığı uğrunda mübarizədə də öz ifadəsini tapdı. Bu mübarizə nəticəsində Bakı milli hökumətin paytaxtına çevrildi və Azərbaycan dövlətçiliyinin mühüm siyasi mərkəzi kimi öz tarixi mövqeyini bərpa etdi.

Bu gün üçrəngli bayrağın Bakının üzərində dalğalanması 1918-ci ildəki arzunun tarixi davamıdır. O vaxt milli dövlətin paytaxtı uğrunda döyüşən insanların görmək istədiyi Azərbaycan bu gün müstəqil dövlət kimi öz yolunu müəyyənləşdirir.

15 sentyabr - Bakının qurtuluş günüdür. Bu tarix bir şəhərin azadlığından başlayıb dövlətin taleyinə qədər uzanan böyük bir yaddaşdır. Həmin yaddaşda Cümhuriyyət qurucularının siyasi iradəsi, Azərbaycan əsgərinin qəhrəmanlığı, türk əsgərinin qardaşlıq dəstəyi və şəhidlərin müqəddəs xatirəsi birləşir. Hmin günün qazandırdığı ən böyük dəyər yalnız şəhərin azadlığı deyildi. Azərbaycan öz paytaxtına, öz siyasi iradəsinin məkanına və dövlətçilik tarixinin mühüm bir səhifəsinə qovuşdu.

Nurəngiz Adilqızı
XQ