23 aylıq şərəfli yol

Tarix təkrar olunur deyənlər yanılmırlar. Necə ki, müstəqil Azərbaycanın elan edilməsi, dövlətimizin XX əsrin 90-cı illərində ağır regional və qlobal siyasi proseslər fonunda baş verirdi, eləcə də bu günlərdə 108 yaşını qeyd etdiyimiz Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti eyni əsrin əvəllərində oxşar aqibəti yaşayırdı.
Belə ki, XX əsrin əvvəllərində dünyada baş verən böyük siyasi dəyişikliklər, Rusiya İmperiyası daxilində cərəyan edən proseslər, inqilablar Cənubi Qafqaza da təsirsiz ötüşmədi. Çar Rusiyasının süquta uğraması ilə imperiyanın tərkibində yaşayan xalqlar öz müqəddəratını təyin etmək imkanına sahib oldular. Ümumilikdə regionda baş verən siyasi aktivlik Azərbaycanda da milli azadlıq ideyalarının güclənməsinə yol açdı. Beləliklə, Zaqafqaziya Seyminin dağılmasından sonra bölgə xalqları öz milli dövlətlərini yaratmaq yolunu seçdilər. 1918-ci il mayın 28-də Milli Şura tərəfindən “İstiqlal Bəyannaməsi” qəbul edildi və Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradıldığı elan olundu.
Bununla Azərbaycan xalqı tarixdə ilk dəfə demokratik respublika quraraq öz müstəqilliyini bütün dünyaya bəyan etdi. AXC Şərqdə, müsəlman dünyasında yaranan ilk demokratik, hüquqi dövlət idi. Təsadüfi deyil ki, özündə bütün siyasi qüvvələri birləşdirən parlament də eyni coğrafiyada ilk dəfə Azərbaycanda, Xalq Cümhuriyyətinin dövründə yaradılmış, qadınlara ilk dəfə seçib-seçilmək hüququ məhz Cümhuriyyətin dövründə verilmişdi.
AXC yarandığı ilk gündən dövlət quruculuğu istiqamətində mühüm addımlar atmağa başladı. Yeni dövlətin əsas məqsədi xalqın milli maraqlarını qorumaq, ölkədə sabitlik yaratmaq və demokratik idarəetmə sistemi formalaşdırmaq idi.
AXC müstəqil dövlətin dövlət atributlarının qəbul edilməsi istiqamətində də tarixi qərarlara imza atdı. Azərbaycanın üçrəngli bayrağı ilk dəfə həmin dövrdə təsdiq olundu. Yeni hökumət qısa müddətdə dövlət aparatını formalaşdırdı, məhkəmə sistemi yaratdı və milli ordu quruculuğuna başladı. Səməd bəy Mehmandarov və Əliağa Şıxlinski kimi görkəmli sərkərdələrin rəhbərliyi altında milli ordu yaradıldı. Ordunun təşkili dövlətin təhlükəsizliyi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyırdı.
Təhsil sahəsində savadsızlığın aradan qaldırılması və milli kadrların hazırlanması da AXC-nin əsas hədəfi idi. Beləliklə, 1919-cu ildə Bakı Dövlət Universiteti yaradıldı. Bu ali təhsil müəssisəsi ölkənin elm və təhsil həyatında mühüm dönüş nöqtəsi oldu. Paralel olaraq ölkə miqyasında məktəblərin sayı da artırıldı.
AXC beynəlxalq aləmdə tanınmaq üçün də mühüm fəaliyyət göstərirdi. Azərbaycan nümayəndə heyəti Paris Sülh Konfransında iştirak edərək ölkənin müstəqilliyinin tanınmasına çalışırdı. Nəticədə 1920-ci ilin yanvarında Antanta dövlətləri Azərbaycanı de-fakto tanıdı. Bu, AXC-nin beynəlxalq diplomatiyada qazandığı mühüm uğurlardan biri idi.
Lakin Xalq Cümhuriyyəti cəmi 23 ay yaşaya bildi. Bununla Regionda mürəkkəb siyasi vəziyyət və bolşevik Rusiyasının Cənubi Qafqazı yenidən nəzarətə almaq planları Azərbaycan üçün ciddi təhlükə yaradırdı və 1920-ci il aprelin 28-də bolşevik ordusu Azərbaycanı işğal etdi və AXC-nin fəaliyyətinə son qoydu.
Lakin XX əsrin sonlarında cərəyan edən proseslər Azərbaycanı yenidən müstəqilliyinə qovuşdurdu. 1991-ci ildə SSRİ-nin dağılmasından sonra Azərbaycan Respublikası dövlət müstəqilliyini bərpa etdi. Yeni müstəqil dövlət özünü Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin siyasi və hüquqi varisi elan etdi. Bu varislik bir sıra mühüm sahələrdə özünü göstərir. Bakıda Cümhuriyyət abidəsinin ucaldılması, AXC-nin yaranmasının 90 və 100 illiklərinin ölkə səviyyəsində qeyd edilməsi üçün imzalanan prezident sərəncamları, Prezident İlham Əliyev tərəfindən 2018-ci ilin ölkəmizdə “Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti İli” elan edilməsi, eləcə də digər bu kimi məqamlar onu deməyə əsas verir ki, müstəqil Azərbaycan dövləti və onun lideri Xalq Cümhuriyyətinin varisliyi prinsipini ləyaqətlə qoruyur, bu şanlı tarixi uca tutur və ona ehtiram nümayiş etdirir.
Arzuman Muradlı,
“Milli İnkişaf” ictimai birliyinin sədri