3 gün sonra müharibə başa çatır?

ABŞ ilə İran iyunun 19-da saziş imzalayacaq

Yaxın Şərqdə müharibə bu həftə başa çata bilər. Bunu ABŞ-ın vitse-prezidenti C.D.Vens bildirib. Qeyd olunub ki, artıq İran ilə ABŞ arasında ilkin razılaşma kimi elektron memorandum imzalanıb. Hər iki tərəf müqaviləni elektron şəkildə imzalayıb və imzalanma mərasimi iyunun 19-da keçiriləcək. Vitse-prezident vurğulayıb ki, İran nüvə silahı proqramlarından imtina etmək və Yaxın Şərqdə terror fəaliyyətlərinin maliyyələşdirilməsini dayandırmaq kimi zəruri uzunmüddətli öhdəliklər götürsə, ABŞ sanksiyalardan əhəmiyyətli dərəcədə azadolmanı təmin etməyə hazırdır. ABŞ vitse-prezidenti Amerika liderinin özünün nümayəndə heyətlərinin görüşündə iştirak edə biləcəyini də istisna etməyib.

Məsələ ilə bağlı açıqlama verən vasitəçi Pakistan İslam Respublikasının Baş naziri Şahbaz Şərif qeyd edib ki, hər iki tərəf Livan da daxil olmaqla bütün cəbhələrdə hərbi əməliyyatların dərhal və daimi dayandırıldığını bəyan edir. Vurğulanıb ki, sülh sazişinin Livana da aid edilməsi İran üçün əhəmiyyətli bir bəndi olaraq qalır.

İran xarici işlər nazirinin müavini Kazem Qəribabadi də ABŞ ilə sazişlərin imzalandığını təsdiqləyib. O, tərəflərin “anlaşma memorandumu” imzalayacağını söyləyib.  Qəribabadi bildirib ki, daha sonra yekun sülh razılaşmasına nail olmaq üçün danışıqlar 60 gün davam edəcək və bu müddət ərzində İran memorandumun müddəalarının icrasını izləyəcək.

ABŞ Prezidenti Donald Tramp isə öz növbəsində belə bir razılaşmanın imzalanmasını “əvvəllər heç kimin əldə etmədiyi bir şey” adlandırıb. ABŞ prezidenti sosial media platforması “TruthSocial”da yazıb: “İlk dəfə olaraq regiondakı liderlər həqiqi sülhə nail olmağa kömək edə biləcək bir prezident tapdılar”.

Memorandumun şərtləri...

Qeyd edək ki, 14 maddəlik memorandumunun yeni detalları məlum olub. Bu barədə İranın “Mehr” xəbər agentliyi məlumat yayıb. Bildirilib ki, memoranduma Livan da daxil olmaqla, bütün cəbhələrdə hərbi əməliyyatların daimi və dərhal dayandırılması, ABŞ-ın İranın daxili işlərinə qarışmamaq və İran İslam Respublikasının suverenliyinə hörmət etmək öhdəliyi, dəniz blokadasının 30 gün ərzində tamamilə ləğvi, ABŞ-ın İran ətrafından qüvvələrini çıxarmaq öhdəliyi, razılaşma ilə 30 gün ərzində Hörmüz boğazının yenidən açılması, neft, neft-kimya məhsulları və törəmələrinin satışına sanksiyaların dayandırılması və İranın maliyyə resurslarına tam çıxışı,  ABŞ və müttəfiqlərinin İran üçün ən azı 300 milyard dollar dəyərində yenidənqurma planları təqdim etməsinin zəruriliyi, nüvə məsələləri, ABŞ-ın ilkin və ikinci dərəcəli sanksiyalarının, həmçinin BMT Təhlükəsizlik Şurası və Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinin İdarə Heyətinin qətnamələrinin tam ləğvinə əsaslanan yekun razılaşmaya nail olmaq üçün 60 günlük danışıqların başlanması, İranın Nüvə Silahlarının Yayılmaması Müqaviləsi (NPT) çərçivəsində nüvə silahı istehsal etməmək öhdəliyini bir daha təsdiqləməsi, danışıqlar zamanı ABŞ regionda qüvvələrini artırmamaq öhdəliyini götürüb və yeni sanksiyalar tətbiq etməyəcəyi, yekun danışıqların 60 günlük müddəti ərzində bloklanmış İran aktivlərinin 24 milyard dollarının azad edilməsi, bu məbləğin yarısının danışıqlar başlamazdan əvvəl İrana təqdim edilməsi, razılaşmanın həyata keçirilməsi üçün monitorinq mexanizminin yaradılması, yekun razılaşmanın BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnaməsi ilə təsdiqlənməsi və yekun danışıqların İranın dondurulmuş aktivlərinin yarısının azad edilməsindən, İranın neft sanksiyalarının dayandırılmasından və dəniz blokadasının ləğvindən əvvəl başlamayacağı qeyd olunub.

Hörmüz tam açılacaq...

ABŞ Prezidenti Donald Tramp da İranla müqavilənin imzalandığını və Hörmüz boğazının artıq qismən gəmiçilik üçün açıq olduğunu və 19 iyunda tam açılacağını bildirib. Tramp bu açıqlamanı G7 sammitinə gedərkən Cenevrədə verib. “Saziş tam imzalanıb. Hörmüz boğazı artıq qismən açıqdır. Onlar artıq tapdıqları bir neçə mədən üçün kiçik bir axtarış aparırlar. Gəmilər artıq yola düşməyə başlayır. Cümə günü tam açılacaq. İranla çox yaxşı yola getdik”, - deyə Tramp bildirib.

Qeyd edək ki, Fars xəbər agentliyi məlumatlı mənbəyə istinadən danışıqlar üçün 60 günlük güzəşt müddəti müəyyənləşdiyini və bu müddət ərzində Tehranın Hörmüz boğazından təhlükəsiz keçidlə bağlı xidmətlərə görə ödəniş tələb etməyəcəyini bildirmişdi. Mənbənin məlumatına görə, İran və ABŞ arasında anlaşma memorandumunun son versiyasında əhəmiyyətli dəyişikliklər edilib. Xüsusilə, İran və Oman Hörmüz boğazında dəniz nəqliyyatının gələcəyini müəyyən etməkdə əsas rol oynayacaq.

Bu arada Prezident Tramp Hörmüz boğazından tankerlərin daşınmasını bərpa etdiyini açıqlayıb. “Gəmilər hərəkət etməyə başlayır, bir çoxu neftlə yüklənir və Hörmüz boğazını tərk edir. Onlar tamamilə təhlükəsiz, təhlükəsiz və toxunulmaz olan cənub “magistral yolu” ilə hərəkət edirlər. Başqa səyahət marşrutları da var!!!” - Tramp özünün “Truth Social” sosial şəbəkəsində yazıb. Amerika liderinin sözlərinə görə, digər marşrutlar da daşınma üçün mövcuddur.

Sanksiyalar ləğv ediləcəkmi?

ABŞ Prezidenti Donald Tramp həmçinin İran ilə imzalanacaq sazişin sanksiyaların ləğvini əhatə etmədiyini, lakin hər şeyin Tehranın davranışından asılı olduğunu bildirib. O, bu açıqlamanı G7 sammitində keçirilən brifinqdə verib. “Bu, daha çox davranış məsələsidir. Əgər onlar etməli olduqlarını etsələr, o zaman qüvvəyə minəcək”, - deyə Tramp məsələ ilə bağlı suala cavab verib.

Amerika prezidentinin sözlərinə görə, saziş artıq imzalanıb, lakin tərəflərin tranzitlə bağlı mövqeləri və atəşkəs rejiminin pozulması barədə məlumatlar da daxil olmaqla, həll olunmamış məsələlər qalır.

Tramp vurğulayıb ki, sazişin əsas məqsədi İranın nüvə silahı əldə etməsinin qarşısını almaqdır.

İsrail narahatdır...

“The Wall Street Journal” qəzetinin məlumatına görə, İsrail ABŞ-İran sazişindən narahatdır. Onlar Tehrana təzyiqin azaldılmasının və Vaşinqtonla münasibətlərin pozulması riskinin ölkə üçün ciddi nəticələrə səbəb olacağından ehtiyat edirlər. “The Wall Street Journal” (WSJ) qəzeti vəziyyətlə tanış olan mənbəyə istinadən xəbər verir ki, İsrailin Baş naziri Benyamin Netanyahu İranla müharibəyə son qoymaq üçün nəzərdə tutulan razılaşma ilə bağlı fikir ayrılıqlarını həll etmək üçün ABŞ Prezidenti Donald Trampla görüşmək istəyib. Nəşrin məlumatına görə, bu həftə imzalanması gözlənilən razılaşma İsrail liderləri arasında həyəcana səbəb olub. Onlar Tehrana təzyiqin azaldılmasının və Hizbullahla müharibə fonunda Vaşinqtonla fikir ayrılığı riskinin ciddi nəticələrə səbəb ola biləcəyindən qorxurlar. İyunun 15-də keçirilən mətbuat konfransında Netanyahu açıq şəkildə razılaşmanı tənqid etməsə də, əsas məqsədlərə nail olunduğunu bildirib - İran nüvə proqramından imtina edir.

Daha əvvəl “Ynet” nəşri İsrail mənbələrinə istinadən xəbər vermişdi ki, Netanyahu Trampı Vaşinqton və Tehran arasında 15 iyunda bağlanmış razılaşmaya baxmayaraq, İsrailin Livanda hərbi əməliyyatları dayandırmaqdan imtina etməsi barədə məlumatlandırıb.

“The New York Times” qəzetinin məlumatına görə, İsrail hesab edir ki, razılaşma İranla münaqişənin əvvəlində qarşıya qoyulan məqsədlərdən “uzaqdır”. Bundan əlavə, İsrail hazırda “sülh prosesindən kənarda qalır” və danışıqlarda iştirak etmir.

300 milyon ödənilməyəcək...

ABŞ Prezidenti Donald Tramp sosial media hesabında Vaşinqtonun müqavilənin bir hissəsi kimi Tehrana 300 milyon dollar ödəyəcəyi ilə bağlı informasiyanı saxta xəbər adlandırıb. “ABŞ-ın İrana 300 milyon dollar ödəməsi ilə bağlı xəbər saxta xəbərdir”, - Tramp yazıb. Amerika lideri dəqiq məbləği açıqlamayıb. Daha əvvəl Mehr xəbər agentliyi ABŞ ilə müqavilənin müddəalarından birinin ABŞ və müttəfiqləri tərəfindən ən azı 300 milyard dollar dəyərində İranın yenidən qurulması üçün ödənilmə planı olduğunu bildirmişdi. ABŞ müqavilənin bu müddəasını rəsmi olaraq təsdiqləməyib, lakin ideyanın özü Konqresdə müqavimətlə qarşılaşıb.

Xatırladaq ki, ABŞ ilə İran arasında ilkin razılaşmanın əldə olunmasının ardından isə neftin qiyməti üç ayda ilk dəfə barel üçün 82 dollardan aşağı düşüb. Bu, təxminən 7 faiz deməkdir.

Beynəlxalq aləm müsbət qarşılayır...

ABŞ ilə İran arasında razılaşmanın əldə edilməsi beynəlxalq aləmdə də müsbət qarşılanıb. Belə ki, artıq Tehrana münasibətdə beynəlxalq mövqedə mühüm dəyişiklik baş verir. İtaliya, Fransa, Almaniya və Böyük Britaniya Tehranla Vaşinqton arasında razılaşma əldə olunmasından sonra İrana qarşı sanksiyaların ləğvinə hazır olduqlarını bildirən birgə bəyanat yayıblar. Bəyanatda qeyd olunub ki, tərəflər İranın nüvə silahına malik olmamasını təmin etmək məqsədilə ABŞ, İran və Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyi (MAQATE) ilə əməkdaşlığa hazırdırlar.

Sənəddə vurğulanıb ki, İran bu istiqamətdə aydın və etibarlı addımlar atacağı təqdirdə, ona qarşı tətbiq olunan sanksiyaların ləğvi mümkün olacaq.

Eləcə də Yaponiya, Kanada, Avstraliya, Belçika, Bolqarıstan, Kipr, Dominikan Respublikası, Estoniya, Finlandiya, Yunanıstan, Latviya, Polşa və Portuqaliya da sanksiyaların ləğvinə hazır olduqlarını bəyan ediblər.

P.İSMAYILOV