8 avqustun əsl nəticəsi imzalanan sənədlər deyil, daha böyükdür ŞƏRH

"Donald Trampın Ağ Evə qayıdışı ilə ABŞ-ın Cənubi Qafqaz siyasətində əvvəlki dövrdən fərqlənən yeni xəttin meydana çıxdığını müşahidə edirik. Bu dəyişiklik özünü xüsusilə 2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda baş tutan görüşlər zamanı daha aydın göstərdi. Həmin tarixdə əldə olunan razılaşmalar həm Azərbaycan–ABŞ əlaqələrinin gələcək inkişaf istiqamətləri, həm də Azərbaycan-Ermənistan sülh prosesinin perspektivləri baxımından mühüm siyasi nəticələr ortaya qoydu".

Bu sözləri Sherg.az-a açıqlamasında siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru, politoloq Şəbnəm Həsənova deyib. 

Politoloq hesab edir ki, Vaşinqtonda Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh sazişinin mətninin paraflanması uzun illər davam edən münaqişənin siyasi gündəmdən çıxarılması istiqamətində ciddi addımdır: "Burada Donald Tramp administrasiyasının prosesə verdiyi siyasi dəstəyi də xüsusi qeyd etmək lazımdır. Eyni zamanda, ATƏT-in Minsk qrupunun ləğvi ilə bağlı razılaşma da mühüm məqamdır. Çünki artıq münaqişənin həll edildiyi bir şəraitdə keçmiş münaqişə mexanizmlərinin saxlanılması real vəziyyətlə uyğunluq təşkil etmirdi. Bu baxımdan, həmin institutun gündəmdən çıxarılması yeni regional reallığın diplomatik müstəvidə təsdiqi kimi qiymətləndirilə bilər.

Digər tərəfdən, TRIPP layihəsi ilə bağlı əldə olunan razılaşma Cənubi Qafqazın gələcək geoiqtisadi mənzərəsinə təsir göstərə biləcək mühüm təşəbbüsdür. Bu layihənin əsas üstünlüyü ondan ibarətdir ki, o, regionu yeni nəqliyyat bağlantıları vasitəsilə daha geniş iqtisadi sistemə inteqrasiya etmək imkanına malikdir. Kommunikasiyaların genişlənməsi isə yalnız yük və sərnişin daşımalarının artması demək deyil. Bu, eyni zamanda region ölkələri arasında iqtisadi maraqların yaxınlaşması və qarşılıqlı asılılığın güclənməsi deməkdir".

Ş. Həsənovanın sözlərinə görə, 8 avqust görüşlərinin Azərbaycan–ABŞ münasibətləri baxımından ayrıca çəkisi var: " Prezident İlham Əliyevlə Donald Trampın Ağ Evdəki görüşü iki ölkə arasında münasibətlərdə yeni siyasi atmosferin formalaşdığını nümayiş etdirdi. ABŞ tərəfindən 907-ci düzəlişin tətbiqinin dayandırılması uzun müddət davam edən məhdudiyyətlərdən birinin aradan qaldırılması baxımından mühüm addım idi. Bu qərar Vaşinqtonun Azərbaycana münasibətində əvvəlki yanaşmasını dəyişdirdiyini göstərən siyasi mesaj kimi də qəbul edilə bilər.

Azərbaycanla ABŞ arasında Strateji Tərəfdaşlıq Memorandumunun hazırlanması üçün xüsusi komissiyanın yaradılması da münasibətlərin gələcəyi baxımından əhəmiyyətlidir. Bu mexanizm iki ölkə arasında əməkdaşlığın ayrı-ayrı sahələrdən çıxaraq daha sistemli və uzunmüddətli çərçivəyə salınmasına imkan verə bilər. İlham Əliyevə Ağ Evin simvolik açarının təqdim edilməsi isə həmin görüşün diplomatik atmosferini xarakterizə edən diqqətçəkən jestlərdən biri oldu".

Politoloq hesab edir ki, 8 avqust Vaşinqton görüşlərinin əhəmiyyətini yalnız imzalanan və ya paraflanan sənədlərlə ölçmək düzgün olmazdı. Bu görüşlərin əsas nəticələrindən biri regionla bağlı yanaşmanın dəyişməsidir: "Cənubi Qafqaz artıq yalnız təhlükəsizlik və münaqişə prizmasından qiymətləndirilən ərazi deyil. Qarşıdakı dövrdə regionun əsas gündəmini nəqliyyat əlaqələri, iqtisadi münasibətlər, enerji layihələri və qarşılıqlı əməkdaşlıq müəyyən edə bilər.

Azərbaycan da son bir ildə bu istiqamətdə konkret siyasət həyata keçirib. Bakı Ermənistanla bağlı tranzit məsələlərində müəyyən məhdudiyyətləri aradan qaldırmaqla kommunikasiyaların açılmasına hazır olduğunu göstərib. Ermənistana neft məhsullarının ixracına başlanılması da bu yanaşmanın praktiki nümunələrindən biridir. Bu addımlar Azərbaycanın sülh prosesini yalnız siyasi danışıqlar səviyyəsində deyil, real iqtisadi və humanitar əlaqələr vasitəsilə də dəstəklədiyini göstərir.

Bununla belə, sülh prosesinin hüquqi baxımdan tam yekunlaşması üçün Ermənistanın öz qanunvericiliyində Azərbaycana qarşı ərazi iddiaları ilə bağlı müddəalara aydınlıq gətirməsi vacibdir. Ermənistan Konstitusiyasında bu istiqamətdə dəyişikliklərin həyata keçirilməsi iki ölkə arasında münasibətlərin normallaşması üçün ciddi hüquqi maneələrdən birini aradan qaldıra bilər. Bundan sonra sülh müqaviləsinin imzalanması və kommunikasiyaların açılması ilə bağlı prosesin daha sürətli irəliləməsi üçün imkanlar genişlənəcək.

Bu baxımdan, regionda baş verən prosesləri yalnız Azərbaycan-Ermənistan münasibətləri çərçivəsində qiymətləndirmək kifayət deyil. Burada daha böyük geosiyasi transformasiya gedir. Azərbaycan öz ərazi bütövlüyünü və suverenliyini təmin etdikdən sonra qarşısına yeni məqsəd qoyub: hərbi Qələbəni davamlı siyasi sabitliyə, iqtisadi əməkdaşlığa və regional inteqrasiyaya çevirmək.

Bu prosesin ən mühüm tərəfi də məhz budur. Azərbaycan artıq regionun gələcəyi ilə bağlı yalnız reaksiya verən ölkə deyil, regional gündəliyin formalaşmasına təsir göstərən əsas aktorlardan biridir. Vaşinqtonda baş verənlər də bu reallığın beynəlxalq səviyyədə daha aydın şəkildə qəbul edildiyini göstərir".

Ş. Həsənova qeyd edib ki, Prezident İlham Əliyevin xarici siyasət kursu nəticəsində Azərbaycanın beynəlxalq mövqeləri əhəmiyyətli dərəcədə güclənib: "Ölkəmiz həm hərbi-siyasi, həm də diplomatik müstəvidə əldə etdiyi nəticələrlə öz maraqlarını müdafiə etmək imkanlarını nümayiş etdirib. Bu gün Azərbaycanın qarşısında duran əsas vəzifə isə formalaşmış yeni imkanlardan istifadə etməklə regionda uzunmüddətli sülhün və iqtisadi əməkdaşlığın möhkəm əsaslarını yaratmaqdır. Əgər qarşıdakı dövrdə əldə edilmiş razılaşmalar ardıcıl şəkildə həyata keçirilərsə, Cənubi Qafqazın siyasi xəritəsi ilə yanaşı, onun iqtisadi xəritəsi də dəyişəcək. Region yeni yolların, yeni ticarət əlaqələrinin və yeni əməkdaşlıq formatlarının meydana çıxdığı geosiyasi məkana çevrilə bilər. Bu isə Azərbaycanın son illərdə həyata keçirdiyi siyasətin yalnız ölkəmiz üçün deyil, bütövlükdə region üçün uzunmüddətli nəticələr doğurduğunu göstərir".