ABŞ İran sazişi Yaxın Şərqi dəyişə bilər

İsveçrənin Bürgenştok kurortunda ABŞ və İran nümayəndə heyətləri arasında Qətər və Pakistanın vasitəçiliyi ilə keçirilən gərgin və yüksək səviyyəli danışıqlar yaxın dövrün ən böyük geosiyasi hadisələrindən biridir.

İki ölkənin yekun sülh sənədini imzalamaq üçün 60 günlük bir yol xəritəsi üzərində razılaşması regional müharibənin dayandırılması və beynəlxalq münasibətlərin yenidən formalaşması istiqamətində tarixi addımdır.

Bəs bu danışıqların perspektivi yaxın və uzaq gələcək üçün nə vəd edir? Prosesin iqtisadi, hərbi və regional təsirlərini bir neçə əsas istiqamətdə təhlil nə göstərir?

Yaxın Şərqdə müharibənin dayandırılması və regional sabitlik

Danışıqların ilkin və ən böyük hədəfi regiondakı aktiv hərbi əməliyyatların tamamilə dayandırılmasıdır.

Razılaşmaya əsasən, Livan hökumətinin də daxil olduğu xüsusi bir “mərkəzləşdirilmiş de-eskalasiya qrupu” yaradılır. Bu, İsrail ilə Hizbullah arasındakı hərbi toqquşmaların dayandırılması və Livanda uzunmüddətli atəşkəsin təmin olunması üçün ilk real mexanizmdir. İranın xarici işlər naziri Abbas Əraqçi də bu bəndi danışıqların ilk böyük sınağı adlandırıb.

 Sənəddə kommersiya gəmilərinin Hürmüz boğazından təhlükəsiz və sərbəst keçidi üçün xüsusi rabitə kanalının qurulması nəzərdə tutulur. Bu, qlobal ticarət və enerji daşımaları üçün riskləri sıfıra endirə bilər.

Qlobal enerji bazarını gözləəyn perspektivlər

Bu razılaşmanın ən sürətli və birbaşa təsiri iqtisadi sahədə, xüsusən də neft bazarında özünü göstərir. ABŞ Maliyyə Nazirliyi keçid dövrü çərçivəsində İran neftinin, qazının və neft-kimya məhsullarının hasilatına, satışına və çatdırılmasına qoyulan sanksiyaları dərhal 60 gün müddətinə dondurub. İran neftinin qanuni şəkildə dünya bazarına tam həcmdə qayıtması qlobal neft qiymətlərində sabitləşməyə (və ya enişə) səbəb ola bilər ki, bu da inflyasiya ilə mübarizə aparan Qərb ölkələri üçün müsbət siqnaldır.

 Saziş çərçivəsində İranın xaricdəki milyardlarla dollarlıq dondurulmuş aktivlərinin bir hissəsi sərbəst buraxılır və ölkənin yenidən qurulması proqramlarına yönəldilir.

Növbəti 60 gün ərzində aparılacaq aşağı səviyyəli texniki müzakirələrin əsas nüvəsini İranın nüvə proqramı təşkil edəcək. Vaşinqton Tehrandan nüvə silahı əldə etməkdən tamamilə imtina etməsini və beynəlxalq nəzarətin bərpasını tələb edir. Bunun müqabilində isə ABŞ-nin rəhbərlik etdiyi dəniz blokadasının tamamilə qaldırılması və uzunmüddətli sanksiya azadlığı təklif olunur.

Prosesdə  hansı risklər var?

Müsbət tendensiyalara baxmayaraq, 60 günlük müddət çox həssas və risklidir.

ABŞ-nin daxilindəki mühafizəkar dairələrin və Ağ Evin bəzi kəskin bəyanatlarının yaratdığı gərginlik prosesi hər an dondura bilər. Nümayəndə heyətlərinin bəzən emosional fasilələr götürməsi bunun bariz nümunəsidir. Digər tərəfdən İsrail rəsmi olaraq bu sazişin bəzi bəndlərinə qarşı çıxır və onu tənqid edir. ABŞ administrasiyasının regional müttəfiqləri (xüsusilə İsraili) Livan xəttində atəşkəsə tam razı salıb-sala bilməyəcəyi böyük sual doğurur.

Əgər növbəti iki ay (60 gün) ərzində texniki detallar uğurla yekunlaşsa və tərəflər kompromisə getsələr, bu razılaşma təkcə ABŞ və İran münasibətlərində deyil, bütövlükdə Yaxın Şərqin son 20 illik tarixində ən böyük diplomatik dönüş nöqtəsi olacaq. Azərbaycan üçün də regionda sabitliyin bərpası, iqtisadi layihələrin və tranzit xətlərinin (məsələn, Şimal-Cənub dəhlizinin) təhlükəsizliyi baxımından bu danışıqların uğurlu perspektivi olduqca əhəmiyyətlidir.

“Analitik” Təhlil Mərkəzi 

AzPost.az