ABŞ Mərkəzi Asiya dövlətləri üçün Cekson Venik düzəlişini ləğv edəcək?

Donald Trampın növbəti prezidentlik müddəti ABŞ-ın Mərkəzi Asiya ilə münasibətlərində yeni səhifə aça bilər. Belə ki, okeanın o tayından Qazaxıstan və Özbəkistan üçün Cekson-Venik düzəlişini ləğv etmək barədə çağırışlar səsləndirilib. ABŞ strateqləri belə düşünürlər ki, tarixi olan bu qərar regionun geosiyasi mənzərəsini yenidən formalaşdıra, yeni imkanlar təqdim etməklə yanaşı, həm də yeni çağırışlar yarada bilər.

ABŞ Senatında Dövlət katibi Marko Rubionun Tramp administrasiyasında dövlət katibi vəzifəsini icra etməsinin təsdiqi ilə bağlı dinləmələrdə Mərkəzi Asiya qrupunu təmsil edən senatorlar Stiv Deyns və Qari Piters Qazaxıstan və Özbəkistan üçün Cekson-Venik düzəlişinin ləğvi məsələsini qaldırıblar. Onlar bunu bu Mərkəzi Asiya ölkələri ilə münasibətlərin normallaşdırılması istiqamətində atılan əsas addım kimi qiymətləndirirlər. 

Xatırladaq ki, SSRİ ilə bağlı 1974-cü ildə qəbul edilmiş düzəliş onun dağılmasından sonra MDB ölkələrinə miras qalmışdı. Onların bir çoxu, o cümlədən Rusiya, Ukrayna və Qırğızıstan artıq onun təsirindən azad edilib. Bununla belə, Qazaxıstan, Tacikistan, Türkmənistan və Özbəkistan hələ də daha yüksək rüsumlar və dövlət kreditlərinə qadağa daxil olmaqla, onun məhdudiyyətlərinə məruz qalırlar. Buna görə də, senator Deyns Mərkəzi Asiyanı “daha ​​çox diqqət tələb edən diqqətdən kənarda qalan region” adlandırıb: “Biz senator Mörfi ilə birlikdə C5+1 formatında əməkdaşlığı inkişaf etdirməyə çalışırıq. Əfqanıstandan qoşunların çıxarılmasını nəzərə alsaq, region xüsusi strateji əhəmiyyət kəsb edir. Bizə Mərkəzi Asiyada müttəfiqlər lazımdır və biz bu istiqamətdə fəal hərəkət etmək niyyətindəyik”.

Bundan başqa, senator Deyns dövlət katibi Marko Rubioya Əfqanıstan, İran və Rusiya arasında sıxışan Türkmənistandakı nəhəng qaz ehtiyatlarına diqqət yetirməyi də təklif edib. Onun sözlərinə görə, Aşqabad 30 ildir ki, öz qazını Çinə satır və bununla da dünya bazarlarına çıxa bilmir. O, Mərkəzi Asiya ölkələri ilə münasibətlərdə insan haqları anaxronizmlərindən qurtulmağı təklif edib. 

Marko Rubio da düzəlişin Mərkəzi Asiya ölkələrinə təzyiq vasitəsi kimi effektivliyinə şübhə ilə yanaşdığını açıqlayıb: “Bəziləri bu düzəlişi insan hüquqları sahəsində güzəştlər əldə etmək və ya Rusiya ilə əməkdaşlığı məhdudlaşdırmaq üçün təzyiq vasitəsi kimi görürlər. Amma mən bunu mənasız anaxronizm hesab edirəm”.

Eyni zamanda, dövlət katibi Rubio Qazaxıstanın respublika iqtisadiyyatının bazar statusunu təsdiqləyən Ümümdünya Ticarət Təşkilatının auditini uğurla başa vurduğunu qeyd edib. O, düzəlişin ləğvinin qanunvericilikdə dəyişikliklər tələb etdiyini vurğulayıb və bu məsələdə  həmkarlarının dəstəyinə ümid etdiyini bildirib: “Dəyişikliyin ləğvi ilə bağlı sizinlə işləməyə, onun əhəmiyyəti ilə bağlı öz nöqteyi-nəzərinizi bölüşməyə hazıram”.

Astana və Daşkənd dəfələrlə Cekson-Venik düzəlişindən azad olmaq istəyiblər, lakin ABŞ Konqresində səsvermə tələb olunduğu üçün qərar daim təxirə salınıb. 2024-cü ilin martında senator Deyns və konqresmen Mayk Rocers Daşkənddə Özbəkistan prezidenti Şavkat Mirziyoyev ilə görüşüb, digər məsələlərlə yanaşı, düzəlişin ləğv edilməsini müzakirə ediblər. 2024-cü ilin noyabrında Vaşinqtonda konqresmenlərin, Dövlət Departamentinin nümayəndələrinin, diplomatların və iş adamlarının iştirakı ilə düzəlişin ləğvi perspektivlərinə dair müzakirə aparılıb. Qazaxıstanın ABŞ-dakı səfiri Yerjan Aşıkbayev düzəlişin ləğvinin ölkəsi üçün əhəmiyyətini vurğulayaraq, Qazaxıstanın əhəmiyyətli irəliləyişlər əldə etdiyini, Mərkəzi Asiyaya investisiyaların cəlb edilməsində liderliyini, regional sabitlik və təhlükəsizliyin təmin edilməsində əsas rolunu qeyd edib.

ABŞ-ın bu təşəbbüsü əhəmiyyətli xərclər olmadan Mərkəzi Asiya ilə əlaqələri gücləndirmək üçün əlverişli yoludur. Xəzər Strateji Araşdırmalar İnstitutunun eksperti Aleksandr Karavayevin fikrincə, Cekson-Venik düzəlişinin ləğvi Qazaxıstan üçün ilk növbədə siyasi əhəmiyyət kəsb edir və həm də uzunmüddətli investisiyalar üçün stimul yaradır. “İndiyədək Qazaxıstan, digər MDB ölkələri kimi, hər il amerikalı investorlar, xüsusən də neft-qaz sektoru üçün düzəlişin ləğvi prosedurundan keçirdi. Qazaxıstanın ÜTT-yə daxil olması bu məhdudiyyətləri faktiki olaraq aradan qaldırdı. Bununla belə, düzəlişin formal olaraq ləğvi investisiyaların diversifikasiyası və Çin, Rusiya, Türkiyə və Fars körfəzi ölkələrindən asılılığın azaldılması üçün vacibdir. ABŞ ilə ticarət dövriyyəsinə birbaşa təsir gözlənilməsə də (o, 4 milyard dollar həddinə çatıb), Amerika sərmayəsinin axını Qazaxıstan üçün faydalıdır”, - Karavayev əlavə edib. Ekspert əmindir ki, düzəlişin ləğvinin yeni iqtisadi üfüqlər açacağı və Qazaxıstanın beynəlxalq aləmdə mövqeyini gücləndirəcəyi gözlənilir.

S.ELAY

XQ