Ailələr də azalır, uşaqlar da…

“Əhalimizin sayının artması ilə bərabər onun "qocalması" baş verir.  Bu tendensiya dünyada müşahidə edilir və hökumətlərin başağrısına çevrilir. Artıq Azərbaycan da neçə illərdir bu problemlə üzləşib. Əhalinin yaş qrupuna baxsaq görərik ki, gənclərin, xüsusən də uşaqların payı əhəmiyyətli dərəcədə azalır və bu, artıq tendensiya halını alıb. 1990-cı ildə 0-17 yaşlı uşaqlar ölkə əhalisinin 38,5%-ni təşkil edirdisə, 2023-cü ildə bu göstərici 25,9%-ə düşüb. Yəni, əvvəl hər 3 nəfərdən biri uşaq idisə, indi hər 4 nəfərdən biridir”. 

Bunu iqtisadçı ekspert Samir Əliyev deyib. Məsələ burasındadır ki, azalma təkcə xüsusi çəkidə baş vermir, həm də sayda müşahidə edilir:

“1990-cı ildə bu yaş qrupu üzrə uşaqların sayı 2 milyon 781,3 min nəfər olduğu halda 2023-cü ilə qədər olan dövrdə 5.3% azalaraq 2 milyon 633 min nəfərə düşüb. 

Azalma daha çox qız uşaqları hesabına baş verib. Oğlan uşaqları 1,8%, qız uşaqları isə 9% azalıb. Bunun səbəbi ümumi nəsilvermə (fertillik) əmsalının aşağı düşməsidir. 1990-cı ildə bu əmsal 2,8 olduğu halda hazırda 1,6-ya düşüb.  Halbuki ötən əsrin 60-cı illərində bu göstərici 5,2-5,5 civarında dəyişib”.

Məlumat üçün bildirək ki, ümumi nəsilvermə (fertillik) əmsalı reproduktiv dövr ərzində 15-49 yaşda bir qadının orta hesabla neçə uşaq dünyaya gətirə bildiyini göstərir. 

Mövzu ilə bağlı “Cümhuriyət” - ə açıqlamasında iqtisadçı ekspert Akif Nəsirli bildirib ki, son 35 ildə ölkədə uşaqların sayının azalması əsasən iqtisadi imkanların daralması və sıxıntıların çoxalması ilə bağlıdır. Ekspertin sözlərinə görə, iqtisadi imkanların zəif olması nəinki uşaq dünyaya gətirmək, hətta evlilik prosesinə də təsir edir: 

“Cəmiyyətimizdə müəyyən mentalitet formalaşıb.  Bir qız uşağı dünyaya gələndə “bir-iki də oğlan olsun” kimi fikirlər səslənir. Bu səbəbdən də azalma daha çox qız uşaqlarının sayında qeydə alınır. Amma son 35 ildə ölkədə uşaqların sayının azalması əsasən iqtisadi imkanların daralması və sosial-iqtisadi sıxıntıların artması ilə bağlıdır. Qız uşaqlarının sayında daha çox azalma müşahidə olunur ki, bu da dölün cinsinə genetik müdaxilələrlə bağlıdır. 

Hesab edirəm ki, bu genetik seçim Azərbaycanda qəti qadağan edilməlidir. Lakin ümumi səbəb, yəni uşaq sayının azalmasının əsas amili iqtisadi imkanların zəifliyidir. İnsanlar uşaqları necə böyüdəcəyini düşünür, bu isə doğum sayına birbaşa təsir edir. İqtisadi çətinliklər təkcə uşaq dünyaya gətirməyə yox, hətta evlilik prosesinə də təsir edir. Hazırda minlərlə gənc ailə qurmur və bunun əsas səbəbi iqtisadi sıxıntılardır”. 

Akif Nəsirli qeyd edib ki, əgər doğum sayının artmasını istəyiriksə, mütləq şəkildə “uşaqpulu”verilməlidir: 

“Uşaqpulu”nun verilməsi olduqca vacibdir. Bununla yanaşı, digər sosial yardım və dəstək mexanizmləri də tətbiq olunmalıdır ki, ailələr daha çox uşaq dünyaya gətirməyə təşviq olunsun, ailələrdə uşaq sayı çoxalsın. Məsələn, mən doğulduğum ailədə yeddi  uşaq var idi. Amma həmin yeddi uşağın hər birinin indi cəmi bir və ya iki övladı var. 

Niyə? Çünki o vaxt iqtisadi imkanlar daha yaxşı idi, ailələr iqtisadi baxımdan daha sabit idi. Bəli, indiki kimi yüksək tələblər olmasa da, həmin dövrün şərtlərinə uyğun olaraq ailələr öz ehtiyaclarını qarşılaya bilirdilər və çox uşaq saxlamaq çətin deyildi. 

Hökumət də dəstək göstərirdi, stimullaşdırma vardı, hətta medal, “uşaqpulu” verilirdi, analara güzəştlər tanınırdı. O dövrdə yeddi uşaq orta göstərici sayılırdı. Beş və daha çox uşağı olan ailələrə "çoxuşaqlı ailə" statusu verilir, onlara müəyyən güzəştlər tətbiq olunurdu. Məsələn, analar beş il tez pensiyaya çıxırdılar. Bütün bunlar ailələrin uşaq sayına təsir edən mühüm amillər idi”. 

O vurğulayıb ki, əsas məsələ əhalinin gəlirlərinin artırılmasıdır:

“Lakin əhalinin gəlirlərini artıran əsas amillərdən biri də məhz “uşaqpulu”nunverilməsidir. Bu, təkcə maddi deyil, həm də dövlətin mənəvi məsələsidir. 

Çünki uşaq əslində cəmiyyətin gələcəyidir, bu gələcək isə dövlətin taleyini həll edir. Bu baxımdan, hesab edirəm ki, “uşaqpulu”naciddi yanaşılmalıdır. Azərbaycanın iqtisadi imkanları Cənubi Qafqazın digər ölkələrindən yüksəkdir, yəni buna imkan var”.

Əfsanə Rəcəb 
"Cebheinfo.az" 

Açar sözlər: Ailələr uşaqlar Samir Əliyev Akif Nəsirli