Alimlər təsadüfən qurğuşunu qızıla çevirdilər...

...Orta əsr kimyagərləri qurğuşunu qızıla çevirməyi xəyal edirdilər, lakin bu gün bilirik ki, qurğuşun və qızıl fərqli kimyəvi elementlərdir...yəni heç bir kimya birini digərinə çevirə bilməz..?

Lakin, SİA xəbər verir ki, “The Independent” qəzetinin məlumatına görə, müasir elm bizə əsas fərqi anlamağa imkan verir: qurğuşun atomu qızıl atomundan düz üç proton daha çoxdur.

Məlum olur ki, qızıl atomu sadəcə qurğuşun atomundan üç proton çıxarmaqla yaradıla bilər, lakin bu olduqca çətindir. ...Böyük partlayışdan dərhal sonra kainatın vəziyyətini yenidən yaratmağa çalışan qurğuşun atomları ilə böyük sürətlə toqquşarkən, Böyük Adron toqquşmasında ALICE təcrübəsində fiziklər təsadüfən az miqdarda qızıl istehsal etdilər. Çox az miqdarda: cəmi 29 trilyonda bir qram...

Məqalədə bildirilir bu...

Proton, atomun nüvəsində elektrik yükü olan bir hissəcikdir, buna görə də elektrik sahəsi onu itələyə və ya çəkə bilər. Atom nüvəsini güclü bir elektrik sahəsinə yerləşdirmək nəzəri olaraq bunu edə bilər.

Lakin nüvələr çox güclü, lakin qısamüddətli bir qüvvə - güclü nüvə qüvvəsi ilə bir yerdə saxlanılır. Bir protonu çıxarmaq üçün atmosfer ildırımının yaratdığından təxminən milyon dəfə güclü bir elektrik sahəsi tələb olunur.

Müəlliflər izah edirlər ki, alimlər buna qurğuşun nüvələrinin şüalarını demək olar ki, işıq sürəti ilə atmaqla nail olublar. Maraqlıdır ki, birbaşa toqquşmada nüvələr tamamilə məhv olur.

Daha tez-tez onlar sadəcə elektromaqnit qarşılıqlı təsir göstərərək yanlarından keçirlər.

Ultra qısa məsafələrdə hətta kiçik bir yük belə nəhəng bir elektrik sahəsi yaradır ki, bu da nüvələrin salınmasına və bəzən protonları "tüpürməsinə" səbəb olur.

Bir nüvə tam üç proton itirərsə, qurğuşun qızıla çevrilir. ...Qurğuşunun qızıla çevrildiyini necə bilirsiniz? ALICE-də qurğuşun nüvələrindən çıxarılan protonları sayan xüsusi detektorlardan - sıfır dərəcəli kalorimetrlərdən istifadə edirlər. Qızılın özü görünmür, ona görə də onun mövcudluğu dolayı yolla müəyyən edilir. Alimlər qurğuşun şüalarının toqquşması zamanı saniyədə təxminən 89.000 qızıl nüvəsinin əmələ gəldiyini hesablayıblar.

...Nəşrin məlumatına görə, onlar həmçinin digər elementləri də aşkar ediblər: tallium (bir proton çıxarılıb) və civə (iki proton).

Problem ondadır ki, dəyişdirilmiş nüvə artıq toqquşdurucunun vakuum borusunun içərisində sabit trayektoriya izləmir və mikrosaniyə ərzində divarlarla toqquşur.

Bu, şüa intensivliyini azaldır, buna görə də elm adamları üçün "qızıl istehsalı" əslində dəyərindən daha çox problemdir. Lakin bu təsadüfi əlkimyanı anlamaq mövcud təcrübələri təhlil etmək və gələcəkdə daha böyük təcrübələrin dizaynı üçün vacibdir.

Əli Babayev