Altı şəhər diyarına Altışlara yeni səyahət

Qazaxıstan Yazıçılar Birliyinin, Qazaxıstan Milli Coğrafiya Cəmiyyətinin üzvü, uyğur əsilli yazıçı İsmailjan İminovun “Altı şəhər diyarına, yaxud Altışara yeni səyahət” kitabı uyğur türklərinin yaşadığı Doğu Türküstan, Təklə-Məkan bölgəsi, Kaşğar, Opal, Yarkənd şəhərləri və diyarın Yusif Balasaqunlu, Mahmud Kaşğarlı kimi fikir dahiləri, eyni zamanda uyğurların Mollla Nəsrəddini haqqında son dərəcə maraqlı hekayətdir.

Kitabdan bir neçə bölümü oxuculara təqdim edirik.

(Əvvəli BU LİNKDƏ)

MAHMUD KAŞĞARİNİN DƏFN OLUNDUĞU OPALDA

Qədim Kaşğarın və bütün Altı Şəhər bölgəsinin ən böyük övladı bənzərsiz alim, elm adamı və dilçi Mahmud Kaşğarlıdr. Alimin 190 illik yubileyinə həsr olunmuş “Çokan Vəlixanovun izi ilə” ekspedisiyası Mahmud Kaşğarlının məqbərəsini ziyarət etmək və Əbədi Şəhərin məşhur oğluna ehtiramını bildirmək qərarına gəldi. Təəssüf ki, məqbərənin divarlarına tamaşa etdikdən sonra içəri girə bilmədik, amma mən dəfələrlə ora getdim, buna görə də 2014-cü ildə gördüklərimi sizinlə bölüşmək istəyirəm.

Mahmud Kaşqarlının anadan olmasından min il keçib, lakin Kaşğar və digər qonşu türkdilli ölkələr hələ də onun səviyyəsində alim yetişdirməyib.

Mahmud Kaşğarlı Qaraxanlılar İmperiyasının qədim paytaxtı olan şəhərin simvolu və qürurudur. Bu günədək dünyanın bir çox ölkəsindən alimlər, şairlər və hətta adi insanlar dahi Kaşğarlının külünə ehtiramlarını bildirmək üçün qədim şəhərə gəlirlər.

Alimin məzarı şəhərdən əlli kilometr aralıda yerləşir. Kaşğarlılar həmin yeri “məzar həzrətim mollam” – “müqəddəs müəllimin məzarı” - kimi tanıyırlar. Əsrlər boyu məqbərəyə hörmətlə məhz bu cür adlandırıblar.

Məqbərə minillik çinar ağaclarından ibarət nəhəng parkdadır. Astanasından həyəcan içində keçdim. Bizi alimin əzəmətli abidəsi qarşıladı. Hündür postament üstündə sağ əlində kitab tutmuş, gələcəyə inamla baxan Mahmud Kaşğarlının ən yaxşı vaxtlarını əks etdirən ağ mərmərdən heykəli ucalır.

Nəhəng çinarların yanında dayandıq, onların yanından ötüb keçmək mümkün deyildi. Ağaclar tənək kimi qıvrılır - bəzən köklərinin harada olduğunu belə demək çətindir.

2012-ci ildə buranın harasındasa bir bulağa rast gəldiyimi xatırlayıram. İndi isə onu görməyə, büllur kimi təmiz suyunu içməyə tələsirəm, amma nədənsə tapa bilmirəm. “Bulaq həqiqətən quruyub? Ola bilməz!” - əzab içində düşünürəm. “Mənim bulağım haradadır? Yaxınlıqda olmalıdır. Hə, budur!” Nəhayət, onu görüb sevindim.

Amma qədim bulaq dəyişmişdi - bunu dərhal hiss etdim. Keçən dəfə ora enib suyunu içə bilirdimsə, indi bu, mümkün deyildi: bulaq və altından axan çinar ağacı hasara alınmışdı. Bu, açıq-aydın zəruri tədbir idi — məqbərənin rəhbərliyi onları gələcək nəsillər üçün qorumaq istəyir. Əlbəttə, başa düşürəm, amma yenə də kədərlidir.

Bulağın yanında dayanıb, hasara söykəndim, məyus-məyus artıq əlçatmaz olan çeşməyə baxdım. Əməlli-başlı susamışdım. Bulaq yaxınlıqda, amma həyatverici suyu əlçatmaz idi. Bir ağsaqqal axınlaşdı.

-Yəqin ki, əvvəllər bu bulaqdan su içmisiniz, amma təəssüf ki, indi içə bilmirik. İstəyirsiniz, sizə bulağın və çinar ağacının hekayəsini danışım? – o, təklif etdi.

-Əlbəttə ki, eşitməkdən məmnun olardım.

Qoca kişi bulağın yanında dayanıb mənə qədim bir hekayə danışdı.

-Aydındır ki, məşhur həmvətənimiz Mahmud Kaşğarlının heyrətamiz taleyi haqqında məndən pis bilmirsiniz. Sizə onun həyatından bircə epizod danışacağam. Dünyanı gəzməyə məcbur olanda o, Bağdada çatdı. Bu yad ölkədə çətin anlar yaşadı. Darıxmışdı, vətəninə qayıtmağı, Kaşğarı yenidən görməyi arzulayırdı.

Bağdadda Mahmud neçə illərdən bəri yazdığı kitabı bitirdi. Məlumdur ki, zaman keçdikcə insan təkcə həyat deyil, həm də ölüm haqqında düşünməyə başlayır. Bir gün o, yerli bir müdrikdən soruşdu:

-Məni harada dəfn edəcəklər?

-Əkdiyin çinar ağacının budağı bitən yerdə dəfn olunacaqsan, - müdrik cavab verdi.

İllər keçdi... Mahmud vətəninə - Kaşğara – qayıtdı, doğulub boya-başa çatdığı, valideynlərinin dəfn olunduğu Opal kəndinə gəldi. Bir gün o, gözəl çinar ağaclarının burula-burula göyə uzandığı meşəyə girdi, milçəkləri qovmaq üçün kiçik bir budağı qırdı. Günorta namazının vaxtı idi. Budağı torpağa basdırıb namaz qıldı.