Antiterror əməliyyatından sonra nə baş verdi? Şahramanyanın son “fərmanı”

2023-cü ilin sentyabrında Qarabağda baş verən hadisələr regionun siyasi mənzərəsini kökündən dəyişdi. Sentyabrın 19-da Azərbaycanın həyata keçirdiyi lokal xarakterli antiterror tədbirlərindən sonra separatçı qüvvələrin silahı yerə qoyması ilə bölgədə uzun illər mövcud olmuş qanunsuz silahlı və siyasi strukturun davam etdirilməsi faktiki olaraq mümkünsüzləşdi. Məhz bundan bir neçə gün sonra, yəni sentyabrın 28-də separatçı rejimin qondarma “prezidenti” Samvel Şahramanyanın imzaladığı sənəd bu reallığın siyasi müstəvidə ifadəsi kimi ortaya çıxdı.
Həmin “fərman”la 2024-cü il yanvarın 1-dək separatçı qurumun tabeliyində olan bütün “dövlət qurumları” və təşkilatlarının ləğv edilməsi, qondarma “Dağlıq Qarabağ Respublikası”nın fəaliyyətinin dayandırılması nəzərdə tutulurdu. Sənəddə Qarabağ sakinlərinin Azərbaycanın təqdim etdiyi reinteqrasiya şərtləri ilə tanış olaraq gələcəkləri ilə bağlı fərdi qərar qəbul etmələri də qeyd olunurdu. Bu məqam xüsusilə diqqətçəkəndir. Çünki uzun illər ərzində separatçı strukturların əsas iddialarından biri bölgədə ayrıca siyasi və inzibati sistemin mövcudluğu olub. 2023-cü ilin sentyabrında baş verən proseslər isə həmin modelin artıq əvvəlki formada davam etdirilməsinə imkan vermədi.
Burada məsələyə yalnız “fərmanın” imzalanması kimi yanaşmaq düzgün olmaz. Əslində, söhbət illərlə formalaşdırılmış separatçı idarəetmə sisteminin dağılmasından gedirdi. Sentyabrın 19–20-də baş verən hadisələrdən sonra bölgədə Azərbaycanın suverenliyinin təmin olunması istiqamətində yeni mərhələ başladı. Şahramanyanın sentyabrın 28-də imzaladığı sənəd də bu dəyişiklik fonunda separatçı qurumun öz fəaliyyətini dayandırdığını elan etməsi baxımından simvolik siyasi hadisəyə çevrildi.
Sənədin ən mühüm tərəflərindən biri separatçı strukturların əvvəlki formada fəaliyyət göstərə bilməyəcəyinin etiraf olunması idi. Çünki silahlı qüvvələrin tərksilah edilməsindən və separatçı idarəetmə mexanizminin çökməsindən sonra həmin qurumun siyasi institutlar vasitəsilə fəaliyyətini davam etdirməsi real əsasını itirmişdi. Belə bir şəraitdə “dövlət qurumlarının” ləğv edilməsi barədə qərar daha çox artıq yaranmış faktiki vəziyyətin rəsmiləşdirilməsi xarakteri daşıyırdı.
Digər tərəfdən, sənəddə Qarabağ sakinlərinin Azərbaycanın təqdim etdiyi reinteqrasiya şərtləri ilə tanış olmasına çağırış edilməsi də yeni mərhələnin mahiyyətini göstərirdi. Bu, bölgədə yaşayan insanların gələcəyi məsələsinin separatçı qurumun siyasi iradəsi ilə deyil, Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və qanunvericiliyi çərçivəsində həll olunması istiqamətində keçidin göstəricisi idi.
Bu hadisələrin fonunda 2023-cü ilin sentyabrı Qarabağ münaqişəsinin əvvəlki siyasi formatının faktiki olaraq başa çatdığı dövr kimi qiymətləndirilə bilər. 28 sentyabr “fərmanı” isə həmin prosesin ən çox müzakirə olunan siyasi nəticələrindən biri oldu. Sənəddə separatçı qurumun fəaliyyətinin dayandırılması ilə bağlı konkret tarix göstərilməsi də diqqət çəkirdi. Beləliklə, illərlə mövcud olmuş qondarma idarəetmə sisteminin ləğvi artıq təkcə hərbi-siyasi prosesin nəticəsi kimi deyil, həmin qurumun öz sənədində də ifadə edilmişdi.
Əslində, Qarabağdakı separatçı rejimin özünü buraxması barədə qərarın əhəmiyyəti məhz burada idi: bu sənəd bölgədə əvvəlki idarəetmə modelinin sona çatdığını göstərən siyasi-hüquqi bəyanat rolunu oynadı. Azərbaycanın antiterror tədbirlərindən sonra yaranmış yeni reallıqda separatçı qurumun nə silahlı, nə də inzibati-siyasi formada əvvəlki fəaliyyətini davam etdirmək imkanı qalmamışdı.
Ona görə də 28 sentyabr 2023-cü il tarixli “fərmanı” ayrıca hadisə kimi deyil, sentyabrın 19–20-də baş verən proseslərin davamı və nəticəsi kimi nəzərdən keçirmək daha doğru olar. Bir tərəfdən silahlı qarşıdurma mərhələsi başa çatdı, digər tərəfdən separatçı strukturların mövcudluğuna son qoyuldu və qarşıda Qarabağın Azərbaycanın hüquqi, siyasi və sosial-iqtisadi məkanına reinteqrasiyası məsələsi dayandı. Bu baxımdan həmin tarix Qarabağda uzun illər davam edən separatçı idarəçilik modelinin son mərhələsinin mühüm siyasi hadisələrindən biri kimi yadda qaldı.
İslam
Demokrat.az