Artım fonunda risklər: orta ömür uzanır, amma ana və uşaq ölümü nə göstərir? ARAŞDIRMA

Uşaq ölümü (1 yaşadək ölənlərin sayı) və ana ölümü göstəriciləri ölkələrin səhiyyə sisteminin effektivliyini, sosial rifah səviyyəsini və tibbi xidmətlərə çıxış imkanlarını ölçən əsas indikatorlar hesab olunur. Son 20 ildə Azərbaycanda bu sahədə müəyyən irəliləyişlər qeydə alınsa da, beynəlxalq müqayisədə hələ də ciddi fərqlər mövcuddur.

SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.

Azərbaycanda uşaq ölümü göstəricilərinin dinamikası
2000-ci illərin əvvəllərində Azərbaycanda uşaq ölümü göstəricisi nisbətən yüksək idi. 2005-ci ildə hər 1000 canlı doğuşa düşən uşaq ölümü təxminən 23–24 nəfər səviyyəsində qiymətləndirilirdi. Sonrakı illərdə:
1. doğuşayardım xidmətlərinin yaxşılaşması,
2. perinatal mərkəzlərin yaradılması,
3. peyvəndləmə proqramlarının genişləndirilməsi nəticəsində göstəricidə azalma müşahidə olunub.

2020-ci illərin əvvəllərində Azərbaycanda uşaq ölümü göstəricisi 11–13 promil aralığında dəyişib. Bu, əvvəlki dövrlə müqayisədə əhəmiyyətli irəliləyiş sayılsa da, inkişaf etmiş ölkələrlə müqayisədə hələ də yüksək hesab olunur.

Qonşu və regional ölkələrlə müqayisə (uşaq ölümü)
Türkiyə: Son illərdə uşaq ölümü göstəricisi 8–9 promil səviyyəsindədir.
Gürcüstan: Təxminən 7–8 promil.
Ermənistan: 9–10 promil aralığında dəyişir.
İran: 12–13 promil, lakin region daxilində göstəricilər arasında fərqlər mövcuddur.
Rusiya: 4–5 promil, Avropa standartlarına daha yaxındır.

Bu müqayisə göstərir ki, Azərbaycan uşaq ölümü göstəricisinə görə:
1. Türkiyə və Gürcüstandan geri qalır,
2. Ermənistan və İranla oxşar mövqedədir,
3. Rusiya və Avropa ölkələrindən isə xeyli geridədir.
4. Avropa və inkişaf etmiş ölkələrlə fərq
Avropa İttifaqı ölkələrində uşaq ölümü göstəricisi orta hesabla 2–4 promil təşkil edir. Yaponiya, İsveç, Norveç kimi ölkələrdə bu rəqəm 2 promilin də altındadır. Bu fərq əsasən: erkən diaqnostika, yüksək ixtisaslı neonatal xidmətlər, sosial müdafiə və ana-uşaq proqramlarının güclü olması
ilə izah olunur.

Azərbaycanda ana ölümü göstəriciləri
Ana ölümü göstəricisi hamiləlik, doğuş və doğuşdan sonrakı dövrdə 100 000 canlı doğuşa düşən ölüm hallarını əhatə edir.
2000-ci illərin ortalarında Azərbaycanda ana ölümü göstəricisi 40–45 nəfər səviyyəsində idi. Sonrakı illərdə aparılan islahatlar nəticəsində bu rəqəm azalsa da, tam sabitləşməyib:
1. 2010-cu illərdə göstərici 30–35,
2. 2020-ci illərdə isə 25–30 aralığında qiymətləndirilir.
Dalğalanmaların əsas səbəbləri kimi:
1. regionlar üzrə tibbi xidmətlərin qeyri-bərabərliyi,
2. həkimə gec müraciət,
3. evdə və ya nəzarətsiz doğuş halları
göstərilir.

Ana ölümü üzrə beynəlxalq müqayisə
Türkiyə: Təxminən 13–15 nəfər.
Gürcüstan: 20–25 nəfər.
Ermənistan: 26–28 nəfər.
İran: 16–18 nəfər.
Rusiya: 12–14 nəfər.

Bu mənzərədə Azərbaycan:
1. Gürcüstan və Ermənistana yaxın,
2. Türkiyə, İran və Rusiyadan geri,
3. Avropa ölkələrindən isə xeyli aşağı mövqedə qərarlaşıb.
Avropa İttifaqında ana ölümü göstəricisi orta hesabla 5–8 nəfər, bəzi ölkələrdə isə 3–4 nəfər civarındadır.
Əsas problemlər və struktur səbəblər
Mütəxəssislər hesab edirlər ki, Azərbaycanda ana və uşaq ölümü göstəricilərinin hələ də yüksək qalmasının əsas səbəbləri bunlardır:
1. regionlarda ixtisaslı ginekoloq və neonatoloq çatışmazlığı,
2. hamiləlik dövründə müntəzəm tibbi nəzarətin zəifliyi,
3. sosial-iqtisadi bərabərsizlik,
4. erkən nikahlar və riskli hamiləliklər,
5. bəzi hallarda statistik qeydlərin qeyri-dəqiqliyi.

Son 20 ilin ümumi qiymətləndirilməsi
Son iki onillikdə Azərbaycanda:
- uşaq ölümü göstəricisi təxminən 2 dəfəyə yaxın azalıb,
- ana ölümü göstəricisi isə təxminən 30–35 faiz aşağı düşüb.
Bu, müsbət dinamika sayılsa da, beynəlxalq standartlara çatmaq üçün kifayət etmir.

Nəticə...
Beynəlxalq müqayisədə Azərbaycan:
- uşaq ölümü göstəricisinə görə orta–aşağı qrupda,
- ana ölümü göstəricisinə görə isə inkişaf etməkdə olan ölkələr səviyyəsində qərarlaşıb.
Göstəricilərin daha da yaxşılaşdırılması üçün əsas prioritetlər:
- regionlarda səhiyyə infrastrukturunun gücləndirilməsi,
- hamilə qadınların erkən qeydiyyata alınması,
- pulsuz prenatal və postnatal xidmətlərin genişləndirilməsi,
- maarifləndirmə və sosial dəstəyin artırılması olmalıdır.