Astronomlar qrupu kiçik ulduz orbitində fırlanan nəhəng planet müəmması ilə qarşılaşıb

Bakı, 5 iyun, AZƏRTAC

Astronomlar müəmmalı kosmik uyğunsuzluğu - həqiqətən kiçik bir ulduzun ətrafında fırlanan nəhəng bir planeti müşahidə ediblər. Bu kəşf planetlərin necə əmələ gəlməsi ilə bağlı mövcud anlayışa ziddir.

AZƏRTAC “Reuters” agentliyinə istinadla xəbər verir ki, kiçik ulduz Günəşin kütləsinin yalnız beşdəbiri qədərdir. Bu böyüklükdə ulduzlar, planetlərin formalaşması ilə bağlı aparıcı nəzəriyyələr əsasında Yer və Marsa oxşar kiçik planetlərə ev sahibliyi etməlidir. Lakin bu ulduzun ətrafındakı orbitdə aşkar edilən obyekt daha böyükdür; əslində, Günəş sistemindəki ikinci ən böyük planet olan Saturn qədər nəhəngdir.

TOI-6894 adlı ulduz Yerdən təxminən 240 işıq ili uzaqlıqda, Şir bürcündə yerləşir. İşıq ili işığın bir ildə qət etdiyi məsafədir (9,5 trilyon kilometr). Bu, əvvəlki iki rekordçudan təxminən 40 faiz kiçik, böyük bir planetə ev sahibliyi edən ən balaca ulduzdur.

İngiltərədəki Uorvik Universitetinin astronomu, “Nature Astronomy” jurnalında dərc olunan araşdırmanın aparıcı müəllifi Edvard Brayant deyib: “Belə kiçik ulduzun nəhəng planeti necə saxlaya biləcəyi sualı yeni kəşfin gündəmə gətirdiyi sualdır və biz hələ bunun cavabını tapa bilməmişik”.

Günəş sistemimizdən kənarda olan planetlərə ekzoplanetlər deyilir. Orbitə çıxan TOI-6894 Yer kimi qayalı bir planetdən çox, Günəş sistemindəki Saturn və Yupiterə bənzər qaz nəhəngidir.

Planet sisteminin doğulması böyük bir qaz və toz buludundan başlayır (molekulyar bulud adlanır) və mərkəzi ulduz yaratmaq üçün öz cazibə qüvvəsi altında çökür. Protoplanetar disk adlanan hissədə ulduzun ətrafında fırlanan qalıq material planetləri əmələ gətirir. Kiçik buludlar daha kiçik ulduzlar doğurur və balaca disklər planetləri yaratmaq üçün daha az material ehtiva edir.

London Universitet Kollecinin Mullard Kosmik elm laboratoriyasından ekzoplanet alimi və tədqiqatın həmmüəllifi Vincent Van Eylen bildirib ki, kiçik toz və qaz buludlarında nəhəng planet yaratmaq çətindir. O əlavə edib: “Bunun səbəbi odur ki, nəhəng bir planet yaratmaq üçün tez bir zamanda böyük bir planet nüvəsi yaranmalı və sonra həmin nüvənin üstünə çoxlu qaz yığılmalıdır. Kiçik ulduzlarda bu sürətlə planeti əmələ gətirmək üçün kifayət qədər kütlə yoxdur”.

Planet öz ulduzuna Yerin Günəşə olduğundan təxminən 40 dəfə yaxın məsafədə yerləşir və orbitini təxminən üç günə tamamlayır. Onun ulduza yaxınlığı planetin səthinin kifayət qədər isti olduğunu göstərir, baxmayaraq ki, “qızmar Yupiterlər” adlanan qaz nəhənglərinin daha böyük ulduzlara yaxın və o qədər də isti olmayan orbitdə fırlandığı təsbit edilib.

Nəhəng planetin diametri Saturndan bir qədər böyük və Yupiterdən azacıq kiçik olsa da, onlardan daha az sıxdır. Onun kütləsi Saturnun kütləsinin 56 faizi və Yupiterinkinin 17 faizi qədərdir.

Planetin tədqiqində istifadə edilən əsas məlumatlar NASA-nın orbitdəki “Transiting Exoplanet Survey” peyki və ya TESS və Avropa Cənub Rəsədxanasının Çilidə yerləşən çox böyük teleskopundan əldə edilib.

Tədqiqatçılar, həmçinin “James Webb” kosmik teleskopundan istifadə edərək gələn il ərzində planlaşdırılan müşahidələrlə planetin tərkibini daha yaxşı öyrənməyə ümid edirlər.