Atatürkün mirası: 103 illik tarixdən gələcəyə

29 oktyabr Türkiyə xalqının tarixində yalnız dövlət bayramı deyil, həm də milli iradənin, müstəqillik əzminin və müasir dövlətçilik düşüncəsinin təntənəsidir.

1923-cü il oktyabrın 29-da Mustafa Kamal Atatürkün rəhbərliyi ilə Türkiyə Cümhuriyyətinin elan olunması ölkənin siyasi tarixində tamamilə yeni mərhələnin əsasını qoydu. Osmanlı imperiyasının süqutundan sonra mürəkkəb geosiyasi şəraitdə yaranan Türkiyə Cümhuriyyəti qısa müddətdə öz dövlət institutlarını formalaşdırmağa, milli suverenliyi təmin etməyə və beynəlxalq münasibətlər sistemində müstəqil aktor kimi mövqeyini möhkəmləndirməyə nail oldu.

Bu gün Cümhuriyyətin 103-cü ildönümünün qeyd olunması Türkiyənin bir əsrdən artıq müddətdə keçdiyi siyasi, iqtisadi və hərbi inkişaf yolunun yenidən qiymətləndirilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.Türkiyə Cümhuriyyətinin yaradılmasının ən mühüm tarixi nəticələrindən biri dövlət hakimiyyətinin legitimlik mənbəyinin dəyişməsi idi. Atatürkün irəli sürdüyü milli suverenlik prinsipi dövlətin idarə olunmasında xalq iradəsini əsas götürən yeni siyasi sistemin formalaşmasına imkan yaratdı. Respublika idarəçilik formasının tətbiqi, dünyəvi dövlət institutlarının qurulması, təhsil və hüquq sistemində həyata keçirilən islahatlar Türkiyənin modernləşmə prosesinin əsas istiqamətlərinə çevrildi.

Əlbəttə, ötən 103 il ərzində ölkə müxtəlif siyasi böhranlar, hərbi müdaxilələr, iqtisadi çətinliklər və demokratik idarəçiliklə bağlı sınaqlarla qarşılaşıb. Lakin bütün bu proseslər fonunda Cümhuriyyətin qorunması və dövlətçilik ənənələrinin davam etdirilməsi Türkiyənin siyasi inkişafının başlıca xüsusiyyətlərindən biri olaraq qalıb. Bu gün Türkiyə artıq yalnız öz regionunda deyil, daha geniş beynəlxalq siyasi proseslərdə mühüm rol oynayan dövlətlərdən biridir. NATO üzvlüyü, inkişaf etmiş müdafiə sənayesi, strateji coğrafi mövqeyi və çoxşaxəli diplomatik əlaqələri Ankaraya müxtəlif güc mərkəzləri arasında fəal siyasət yürütmək imkanı verir. Xüsusilə son illərdə Türkiyənin hərbi texnologiyalar, pilotsuz uçuş aparatları və milli müdafiə layihələri sahəsində əldə etdiyi nailiyyətlər onun xarici siyasətdə manevr imkanlarını genişləndirib. Eyni zamanda, Rusiya-Ukrayna müharibəsi, Qara dəniz təhlükəsizliyi, Yaxın Şərqdəki qarşıdurmalar və enerji marşrutları ətrafında gedən rəqabət Türkiyənin geosiyasi əhəmiyyətini daha da artırıb. Bununla belə, ölkənin qarşısında inflyasiya, iqtisadi sabitlik və regional təhlükəsizlik kimi ciddi çağırışlar qalmaqdadır. Məhz bu səbəbdən Cümhuriyyətin ikinci əsrində Türkiyənin əsas hədəflərindən biri mövcud geosiyasi təsirini dayanıqlı iqtisadi və institusional inkişafla möhkəmləndirməkdir.

29 Oktyabr Cümhuriyyət Bayramı Azərbaycan üçün də xüsusi məna daşıyır. Çünki Türkiyənin müstəqilliyi, güclənməsi və beynəlxalq mövqelərinin möhkəmlənməsi Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin strateji əhəmiyyətini daha da artırır. İki ölkə arasındakı əlaqələr yalnız ortaq dil, tarix və mədəniyyət üzərində deyil, həm də qarşılıqlı siyasi etimad, təhlükəsizlik maraqları və konkret geoiqtisadi layihələr əsasında inkişaf edir. 2021-ci ildə imzalanmış Şuşa Bəyannaməsi münasibətləri müttəfiqlik səviyyəsində rəsmiləşdirərək bu əməkdaşlığa yeni məzmun qazandırdı. Türkiyənin Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və suverenliyinə verdiyi ardıcıl siyasi dəstək, Azərbaycanın isə Türkiyənin regional və beynəlxalq təşəbbüslərində etibarlı tərəfdaş kimi çıxış etməsi iki dövlətin strateji birliyinin real nəticələridir. Bu mənada Türkiyə Cümhuriyyətinin hər bir uğuru Azərbaycanda da böyük rəğbətlə qarşılanır.

Türkiyə Cümhuriyyətinin 103-cü ildönümü həm də türk dünyasının gələcək inkişaf perspektivləri baxımından əhəmiyyətlidir. Türkiyə Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində siyasi dialoqun genişləndirilməsində, nəqliyyat və enerji bağlantılarının inkişafında, ortaq iqtisadi maraqların formalaşdırılmasında mühüm rol oynayır. Azərbaycanın təşəbbüsü və iştirakı ilə reallaşdırılan regional layihələr, xüsusilə Orta Dəhlizin inkişafı, Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu və Xəzər üzərindən nəqliyyat əlaqələrinin genişləndirilməsi türk dövlətləri arasında inteqrasiyanın praktik əsaslarını gücləndirir. Burada əsas məsələ yalnız tarixi və mədəni yaxınlığın qorunması deyil, bu yaxınlığın iqtisadi, texnoloji və siyasi əməkdaşlığın davamlı mexanizmlərinə çevrilməsidir.

Türkiyənin güclü dövlətçilik təcrübəsi və Azərbaycanın regionda formalaşdırdığı yeni geosiyasi reallıqlar bu istiqamətdə qarşılıqlı imkanları artırır.

Bütövlükdə, 29 Oktyabr Türkiyə Cümhuriyyətinin keçmişinə ehtiramla yanaşı, gələcəyinə dair strateji baxışın da ifadəsidir. 1923-cü ildə milli istiqlal mübarizəsinin nəticəsi olaraq yaranmış Cümhuriyyət bu gün beynəlxalq siyasətdə öz maraqlarını müdafiə etməyə çalışan, regional proseslərə təsir göstərən və qlobal miqyasda söz sahibi olmaq iddiasını davam etdirən dövlətə çevrilib.

Türkiyənin qarşıdakı dövrdə uğuru yalnız hərbi və siyasi imkanlarının genişlənməsindən deyil, həm də iqtisadi dayanıqlığın, hüquqi institutların və ictimai rifahın gücləndirilməsindən asılı olacaq. Azərbaycan üçün isə güclü, sabit və inkişaf edən Türkiyə strateji müttəfiqliyin möhkəmlənməsi, Cənubi Qafqazda davamlı sülhün təmin olunması və türk dünyasının beynəlxalq nüfuzunun artması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu baxımdan Türkiyə Cümhuriyyətinin 103 illik tarixi yalnız bir dövlətin inkişaf salnaməsi deyil, həm də milli iradənin və müstəqil dövlətçilik düşüncəsinin tarixi davamlılığının nümunəsidir.

Züriyə Qarayeva