Avropa üçün nümunəvi tərəfdaşlıq modeli

Geosiyasətin sürətlə dəyişən qlobal lövhəsində Azərbaycan–İtaliya münasibətləri Avrasiyanın enerji xəritəsinə çəkilmiş qalın cizgidir. XXI əsrin siyasi sözlüyündə “enerji təhlükəsizliyi” anlayışı dövlətlərin müstəqilliyini qoruyan strateji sipər kimi qəbul olunur. Avropa İttifaqı Rusiyanın enerji monopoliyasından qurtulmağa çalışdığı halda, Azərbaycan öz resurslarını və coğrafi üstünlüyünü qlobal siyasətdə təsir vasitəsinə çevirməyi bacarıb. Bu mənzərədə Roma ilə Bakı arasında qurulan strateji tərəfdaşlıq Avropanın enerji damarlarını Qafqazdan keçən arteriyaya bağlayır. İtaliya Azərbaycanın Avropadakı ən güclü müttəfiqlərindən biri kimi çıxış etməklə “Qoca qitə”də də öz siyasi çəkisini artırır.

Məhz bu siyasi kontekstdə sentyabrın 30- da ölkəmizə rəsmi səfər edən İtaliya Prezidenti Sercio Mattarellanın Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevlə birgə mətbuata bəyanatları region üçün ciddi mesaj daşıyan hadisəyə çevrildi. Bu görüş Avropanın enerji xəritəsinin və Cənubi Qafqazın təhlükəsizlik arxitekturasının necə formalaşacağına dair siyasi ipucları idi. Prezident İlham Əliyev öz nitqində iki ölkə arasında siyasi əlaqələrin pik həddə olduğunu bildirdi: “Bizim aramızda iki strateji tərəfdaşlıq sənədi var. Birinci sənəd 2015-ci ildə imzalanmışdır. İkinci sənəd – Hərtərəfli Strateji Tərəfdaşlıq haqqında Birgə Bəyannamə isə 5 il bundan əvvəl imzalanmışdır. Bu illər ərzində münasibətlərimiz çox sürətlə və müxtəlif istiqamətlər üzrə inkişaf edib. Siyasi əlaqələr ən yüksək səviyyədədir. Qeyd etdiyim kimi, biz tez-tez görüşürük”.

Prezident İlham Əliyevin sözləri Azərbaycan diplomatiyasının çoxşaxəli siyasətinin Avropada etibarlı dayaqlar tapdığının birmənalı təsdiqi idi. İtaliya Prezidenti Sercio Mattarellanın Bakıya ikinci dəfə səfər etməsi İtaliyanın bu tərəfdaşlığı təsadüfi deyil, uzunmüddətli və strateji seçim kimi qəbul etdiyini göstərirdi. 2015-ci ildə ilk strateji tərəfdaşlıq sənədi və 2020-ci ildə dövlətimizin başçısının İtaliyaya səfəri zamanı imzalanmış Hərtərəfli Strateji Tərəfdaşlıq haqqında Birgə Bəyannamə Azərbaycan–İtaliya siyasi əlaqələrinin institusional çərçivəsini müəyyənləşdirdi. Bu sənədlər bu gün praktiki əməkdaşlıqda özünü tam doğruldub. Trans-Adriatik Qaz Kəməri (TAP) layihəsi bunun ən bariz nümunəsidir. Məhz Prezident Sercio Mattarellanın şəxsi müdaxiləsi layihənin uğurla icra olunmasına imkan yaratdı. Bu bir daha göstərdi ki, siyasi iradə iqtisadi layihələrin taleyində həlledici rol oynayır. 2020-ci ildən Azərbaycan qazı TAP vasitəsilə İtaliyaya ixrac olunmağa başladı və bu gün Cənub Qaz Dəhlizi vasitəsilə 14 ölkəyə enerji resursları çatdırılır.

İki ölkə arasında münasibətlər nümunəvi tərəfdaşlıq modelinə çevrilib. Bu əməkdaşlıq təkcə ikitərəfli çərçivədə deyil, həm də regional və qlobal miqyasda örnəkdir. Bir-birindən uzaqda yerləşən dövlətlər arasında əməkdaşlığın qurulması Azərbaycanın timsalında Avropaya bir nümunə kimi təqdim edilə bilər. İtaliyanın Azərbaycanın Avropa İttifaqı ilə əlaqələrinə verdiyi dəstək bu münasibətlərin strateji əhəmiyyətini daha da artırır. Prezident İlham Əliyevin sentyabrın 30-da birgə mətbuat konfransında dediyi kimi, Azərbaycanın nefti İtaliyanın neft balansında birinci, qazı isə ikinci yerdə qərarlaşıb. Bu isə onu deməyə əsas verir ki, Roma–Bakı əlaqələri çox uğurla inkişaf edir və iki ölkə əsl tərəfdaşlardır.

* * *

Xarici siyasət konfiqurasiyasına diqqət yetirsək, İtaliya Avropa İttifaqının üzvü və Avropanın geosiyasi mərkəzində dayanan ölkə kimi Azərbaycanın ən yaxın və etibarlı tərəfdaşlarından biri statusunu qazanıb. Roma–Bakı xəttinin mahiyyəti, sadəcə, neft və qaz kəmərləri üzərindən ölçülmür. Bu münasibətlər Azərbaycanın beynəlxalq tribunalarda etibarlılıq indeksini artırır və Bakını Avropanın “enerji donoru”ndan strateji aktora çevirir.

İkitərəfli münasibətlərdə diqqətçəkən məqam odur ki, Parisin illərdir qurduğu anti-Azərbaycan koalisiyalarına İtaliya heç vaxt qoşulmayıb. Fransanın ermənipərəst lobbi oyunları və “Cənubi Qafqaz siyasətində imperiya kompleksi” fonunda Roma daha praqmatik və konstruktiv davranaraq Azərbaycanın haqlı mövqeyinə hörmətlə yanaşıb, hətta bəzi məqamlarda bədxahlarımıza öz etirazını bildirib. Məsələn, ötən ilin aprelində İtaliyanın xarici işlər və beynəlxalq əməkdaşlıq nazirinin müavini Edmondo Çirielli Fransanın xarici işlər naziri Stefan Sejornenin Azərbaycan–Ermənistan münasibətlərinin normallaşması ilə bağlı vəziyyətin yumşaldılmasına töhfə verməyən bəyanatlarını tənqid edib. Qarabağ məsələsində İtaliyanın prinsipial mövqeyi Azərbaycanın xeyrinə işləyən mühüm diplomatik kapitaldır. Bu, Romaya “Avropada balanslaşdırıcı güc” imicini qazandırıb. İtaliya Prezidenti Sercio Mattarellanın Bakıya səfəri əslində geosiyasi bəyanatdır. Avropanın əsas oyunçularından biri rəsmi şəkildə nümayiş etdirir ki, Azərbaycan regionda etibarlı tərəfdaş, Avropa üçün isə enerji təhlükəsizliyinin açar oyunçusudur. Əgər Fransa Makronun şəxsi ambisiyalarını Cənubi Qafqazın üstünə yükləyirsə, İtaliya isə əksinə, reallığı qəbul edir və Avropanın enerji xəritəsini Bakı ilə birgə yenidən cızır. Azərbaycan tərəfi də bu münasibətləri sırf ikitərəfli əməkdaşlıq kimi görmür. Bakı üçün Roma həm Avropa İttifaqının daxilində, həm də Aralıq dənizi hövzəsində “strateji dayaq nöqtəsi”dir. Bu səbəbdən Azərbaycan İtaliya ilə əlaqələrin davamlı inkişafı üçün ardıcıl təşəbbüslər ortaya qoyur. Nəticədə bugünkü reallıq aydındır: Avropa İttifaqında Azərbaycanın ən etibarlı müttəfiqlərindən biri məhz İtaliyadır. Roma ilə Bakı arasında siyasi, iqtisadi və mədəni əməkdaşlığın yeni mərhələsi başlanır. Bu münasibətlər fonunda Fransa kimi dövlətlərin Azərbaycanın mövqeyini zəiflətmək cəhdləri absurd görünür. Çünki Avropa artıq Azərbaycanın enerji təhlükəsizliyi missiyasını İtaliya vasitəsilə qəbul və təsdiq edir.

Rasim MUSABƏYOV,
Milli Məclisin deputatı, politoloq

Avropa İttifaqı məkanında iqtisadi çəkisi və həcminə görə Azərbaycanın ən böyük ticarət tərəfdaşı məhz İtaliyadır. Bu, sadəcə, Azərbaycanın neft və qaz ixracından ibarət deyil. İtaliya həm də əks-istiqamətdə – sənaye məhsulları, texnologiyalar, turizm və təhsil sahəsində əməkdaşlıqla Azərbaycanla dinamik ticarət dövriyyəsi formalaşdırır. Bu əlaqələr sənaye, nəqliyyat və hətta aviasiya sahələrinə qədər uzanır; təlim təyyarələrinin alınması məsələsi də gündəmdədir.

Aralıq dənizi regionunda maraqların toqquşması fonunda İtaliya çox zaman Fransa kimi iddialı dövlətlərlə uzlaşmır, əksinə, Türkiyə ilə yaxın mövqe sərgiləyir. Türkiyə isə Azərbaycanın strateji müttəfiqi və qardaş dövlət olduğundan, Roma ilə Ankaranın yaxınlaşması Bakı üçün də əlverişli siyasi konfiqurasiya yaradır.

Bu gün Avropa İttifaqında Azərbaycanın ən etibarlı tərəfdaşlarının İtaliya və Macarıstan olduğu danılmaz faktdır. Üstəlik, Avropa ailəsindən kənarda Böyük Britaniya da bu kontekstdə mühüm rol oynayır. Prezident Mattarellanın Azərbaycana səfəri Roma–Bakı münasibətlərinin strateji çəkisini nümayiş etdirən mesajdır.

Əlbəttə, Azərbaycanla İtaliya əməkdaşlığını pozmaq istəyən dairələr də var. Bu qüvvələrin önündə Fransa dayanır. Ancaq İtaliyanın siyasi elitası, xüsusilə də baş nazirləri çox vaxt Emmanuel Makronun əsassız iddialarını balanslaşdırmağı bacarır. Bu kontekstdə İtaliya Prezidenti Sercio Mattarellanın Bakıya səfəri həm də rəsmi Romadan siyasi jest kimi qiymətləndirilə bilər. Bu jest göstərir ki, Azərbaycan–İtaliya münasibətləri yeni mərhələyə qədəm qoyur və qarşıdakı illərdə daha da dərinləşəcək.

Tacir SADIQOV
XQ