Ayın əvvəlində və sonunda maliyyə davranışlarımız dəyişir Səbəbi nədir?

Müəllif: Şəbnəm İbrahimxəlilova,Banco.az

Bir çox insan ayın əvvəlində maaşını aldıqdan sonra özünü maliyyə baxımından daha rahat hiss edir. Alış-veriş etmək, restorana getmək, dostlarla vaxt keçirmək və əvvəldən planlaşdırılan xərcləri qarşılamaq daha asan görünür. Lakin ayın sonuna yaxın vəziyyət dəyişə bilər. Hesabda qalan pul azalır, bəzi alış-verişlər təxirə salınır və gündəlik xərclərə daha çox diqqət yetirmək lazım gəlir.

Bu dəyişikliklər təkcə gəlirin miqdarı ilə deyil, insanların pul idarəetmə vərdişləri və psixoloji qərarları ilə də bağlıdır. Xarici araşdırmalar göstərir ki, gəlirin əldə edildiyi vaxt istehlak davranışına təsir edə, maaşdan sonrakı günlərdə xərclər arta, növbəti ödənişə qədər isə azala bilər. Bəs ayın əvvəlində və sonunda maliyyə davranışlarımız niyə fərqlənir və bu dövrü necə daha düzgün idarə etmək olar? Maaş aldıqdan sonra xərclər niyə artır?

Maaşın hesaba köçürülməsi insanın maliyyə imkanlarının yeniləndiyi an kimi qəbul olunur. Bu zaman əvvəl təxirə salınmış ehtiyacları qarşılamaq, alış-veriş etmək və istirahətə pul ayırmaq daha asan görünə bilər.

2002-ci ildə ABŞ-nin Milli İqtisadi Tədqiqatlar Bürosunda (NBER) dərc edilmiş araşdırmada Böyük Britaniyada ailələrin istehlak xərcləri ilə maaşın alınma vaxtı arasındakı əlaqə araşdırılıb. Tədqiqatın nəticələri göstərib ki, insanların xərcləri maaşın alınmasına həssasdır və gəlir əldə edilən dövrdə istehlak arta bilər. Araşdırmada likvid vəsaitin məhdud olması bu davranışın mümkün izahlarından biri kimi göstərilib.

2025-ci ildə China Economic Review jurnalında dərc olunan başqa bir araşdırmada isə böyük bir Asiya bankının məlumatları əsasında maaşdan sonra istehlakın əvvəlcə artdığı, daha sonra azaldığı müşahidə edilib. Müəlliflər bu davranışın insanın indiki istəklərinə üstünlük verməsi və pulu müəyyən dövrlər üzrə ayrıca büdcələrə bölməsi ilə əlaqəli ola biləcəyini qeyd ediblər.

Bu nəticələr göstərir ki, maaş almaq yalnız hesabdakı pulun miqdarını dəyişmir. O, insanların xərcləməyə münasibətinə və maliyyə qərarlarına da təsir edə bilər.

Ayın əvvəlində daha çox hansı xərclərə meyil edirik?

Ayın əvvəlində insan özünü maliyyə baxımından daha rahat hiss etdikdə bəzi xərclərə daha çox pul ayıra bilər. Bu, hər kəsdə eyni şəkildə baş verməsə də, gündəlik maliyyə davranışlarında bir neçə tendensiya müşahidə oluna bilər.

Plansız alış-veriş. Maaş aldıqdan sonra əvvəldən nəzərdə tutulmayan məhsulların alınması daha cəlbedici görünə bilər. Endirimlər, reklamlar və ani istəklər bu qərarlara təsir göstərə bilər.

İstirahət və əyləncə xərcləri. Restoranlara getmək, dostlarla görüşmək, əyləncə məkanlarına baş çəkmək və onlayn xidmətlərdən istifadə etmək üçün daha çox pul ayrıla bilər.

Təxirə salınmış ehtiyaclar. Əvvəlki həftələrdə alınması təxirə salınan geyim, elektronika və digər məhsullar maaşdan sonra əldə edilə bilər.

Gündəlik xərclərə nəzarətin zəifləməsi. Hesabda kifayət qədər pul olduğunu düşünən insan kiçik alışların ümumi məbləğinə lazımi diqqət yetirməyə bilər. Halbuki tez-tez edilən kiçik ödənişlər ayın sonunda büdcəyə ciddi təsir göstərə bilər.

Bununla belə, ayın əvvəlində çox xərcləmək hər zaman düşünülməmiş qərar demək deyil. Əgər insan əvvəlcədən büdcə hazırlayıbsa və zəruri ödənişlərini nəzərə alıbsa, həmin dövrdə planlaşdırılmış alış-veriş etməsi normaldır.

Ayın sonuna doğru maliyyə davranışlarımız necə dəyişir?

Ayın sonuna yaxın insanların maliyyə qərarlarına təsir edən əsas amillərdən biri hesabda qalan vəsaitin azalmasıdır. Kirayə, kommunal xidmətlər, ərzaq, nəqliyyat və digər zəruri xərclər ödənildikdən sonra sərbəst istifadə üçün daha az pul qala bilər.

Belə vəziyyətdə insanlar xərclərini yenidən nəzərdən keçirməyə başlayırlar. Əvvəllər vacib görünən bəzi alışlar təxirə salınır, restoran əvəzinə evdə yemək seçilir və əlavə xərclər azaldılır.

2004-cü ildə İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatının (IZA) tədqiqat şəbəkəsində yayımlanan araşdırmada Böyük Britaniyada çalışan insanların istehlak xərclərinin maaş ödənişləri arasındakı müddətdə azalma meyli göstərdiyi müəyyən edilib. Tədqiqatda nağd pul xərclərinin ödəniş dövrü ərzində azaldığı, kredit kartı ilə xərclərin isə eyni qaydada dəyişmədiyi müşahidə olunub.

Bu nəticə maliyyə davranışlarının yalnız gəlirin miqdarından deyil, ödəniş üsulundan da asılı ola biləcəyini göstərir. Nağd pul azaldıqda insan xərclərini daha aydın hiss edə bilər. Kredit kartından istifadə isə bəzi hallarda xərclərin real maliyyə təsirini dərhal hiss etməyi çətinləşdirə bilər.

Lakin ayın sonunda xərclərin azalması bütün insanlar üçün keçərli deyil. Gəliri yüksək olan, ehtiyat fondu saxlayan və xərclərini düzgün planlaşdıran insanlar ay ərzində maliyyə davranışlarında ciddi dəyişiklik yaşamaya bilərlər.

Hesabda pulun olması daha çox xərcləməyə sövq edir

İnsanlar bəzən ümumi maliyyə vəziyyətlərinə deyil, hesablarında həmin anda gördükləri məbləğə əsasən qərar verirlər. Bu yanaşma davranış iqtisadiyyatında pulun ayrı-ayrı məqsədlər üzrə zehində bölüşdürülməsi ilə əlaqələndirilir.

Məsələn, maaş alan şəxs hesabında 1 500 manat olduğunu görür və bu məbləğin böyük hissəsini sərbəst istifadə edə biləcəyini düşünür. Halbuki həmin pulun bir hissəsi kirayə, kommunal ödənişlər, ərzaq və kredit ödənişləri üçün nəzərdə tutulmuş ola bilər. Bu halda hesabdakı ümumi məbləğ insanı olduğundan daha rahat maliyyə vəziyyətində olduğu qənaətinə gətirə bilər.

2025-ci ildə China Economic Review jurnalında dərc edilən araşdırmada müşahidə olunan maaşsonrası istehlak artımı və sonrakı həftələrdə xərclərin azalması məhz bu cür psixoloji mexanizmlərlə də əlaqələndirilib. Bunun qarşısını almaq üçün maaş daxil olan kimi vəsaiti məqsədlərə uyğun bölmək faydalıdır. Məsələn, zəruri ödənişlər, gündəlik xərclər, yığım və istirahət üçün ayrı məbləğlər müəyyən etmək olar.

Maaşı ayın sonuna qədər çatdırmaq üçün nə etmək lazımdır?

Ayın əvvəlində daha çox, sonunda isə daha az xərcləmək vərdişini dəyişmək üçün mürəkkəb maliyyə planına ehtiyac yoxdur. Bir neçə sadə üsul xərclərə nəzarəti asanlaşdıra bilər.

1. Maaş daxil olan kimi büdcə hazırlayın.

İlk növbədə kirayə, kommunal xidmətlər, ərzaq, nəqliyyat və digər zəruri xərcləri hesablayın. Daha sonra yığım və şəxsi ehtiyaclar üçün ayıra biləcəyiniz məbləği müəyyənləşdirin.

2. Pulu ayın bütün günləri üzrə bölüşdürün.

Maaşın yalnız ilk günlərdə deyil, növbəti maaşa qədər bütün dövr ərzində xərclənməli olduğunu nəzərə alın. Zəruri ödənişlər çıxıldıqdan sonra qalan məbləği həftələr üzrə bölmək gündəlik büdcəni idarə etməyə kömək edə bilər.

3. Yığımı ayın sonuna saxlamayın.

Ayın sonunda pul qalacağına ümid etmək əvəzinə, maaş daxil olan kimi imkanınıza uyğun məbləği yığıma ayırın. Bu, ehtiyat fondunun yaradılmasını və maliyyə məqsədlərinə çatmağı asanlaşdıra bilər.

4. Plansız alışlar üçün gözləmə qaydası tətbiq edin.

Həqiqətən ehtiyacınız olmayan məhsulu dərhal almaq əvəzinə 24 saat gözləyin. Bahalı alışlar üçün daha uzun müddət müəyyənləşdirə bilərsiniz. Bu yanaşma ani istəklərlə verilən qərarları azaltmağa kömək edə bilər.

5. Xərclərinizi müntəzəm izləyin.

Bank tətbiqindəki əməliyyat tarixçəsinə baxmaq və ya sadə cədvəl aparmaq pulun hara xərcləndiyini görməyə imkan verir. Xüsusilə kiçik və tez-tez təkrarlanan ödənişlərə diqqət yetirmək vacibdir.

6. Kredit kartını əlavə gəlir kimi qəbul etməyin.

Kredit kartındakı limit şəxsi gəlir deyil, geri qaytarılmalı olan borc vəsaitidir. Ayın sonuna yaxın pul çatışmazlığını kreditlə qarşılamaq vərdişə çevrilərsə, faiz və digər xərclər maliyyə vəziyyətini daha da çətinləşdirə bilər.

Maliyyə vəziyyətini daha rahat idarə etmək üçün ən yaxşı yanaşma maaşın hesaba daxil olduğu günü deyil, bütün ayı əsas götürərək büdcə hazırlamaqdır. Pulu əvvəlcədən bölüşdürmək, xərcləri izləmək və yığıma müntəzəm vəsait ayırmaq ayın sonunda yaranan maliyyə gərginliyini azaltmağa kömək edə bilər.