Azərbaycan dili haqqında

Fidan RZAYEVA

Son zamanlar Azərbaycan dilinin vəziyyəti haqqında bir çox müzakirələr yə mübahisələr diqqət çəkir. Belə müzakirələr əsnasında müxtəlif fikirlər irəli sürülür bunların bəzisi ilə razılaşmaq olar, başqaları isə diskussiya mövzusuna çevrilə bilər.

Bu fikirlərdən biri türk dilinin Azərbaycan dilini pozması, ehtiyacı olmadan bəzi sözlərin dilimizə daxil edilməsi və bu sayaq iradlardır. Bu fikirlə nisbətən razılaşmaq olsa da, Azərbaycan dilinə təhlükə yaratmasını zənn etmirik.

Türk dili və Azərbaycan dili olduqca yaxın dillərdir və birinin o birisinə zərər verməsi ehtimal edilə bilməz. İllər boyu dilimizə daxil olan və dili tamamilə qarmaqarışıq bir söz yığınına çevirən rus sözləri nədənsə bütün bu uzun müddət ərzində heç bir tənqid və etiraz doğurmurdu. Məsələn, "уже", "даже", "оказывается", "просто", "вообще", "значит", " неужели" (НЕУЖЕHHИ şəklində) "вce", "давай" və sairə onlarla rus sözü Azərbaycan danışıq dilinə çox dərin şəkildə hopmuş və bir çox adamların, hətta rəsmi şəxslərin nitqində belə təsadüf edilir.

Türk kəlmələrinə gəlincə, "yansımaq", "dəstəkləmək”, “özəl” və bir sıra başqa sözlər Azərbaycan dilinə daxil olmuş və burada çox təbii şəkildə boşluqları doldurmuşdur. Lakin bəzi adamların bir müddət Türkiyədə qalıb, indi Azərbaycana qayıtması ilə "mədəniyyət" yerinə "kültür”, yerli-yersiz "zatən" və s. işlətməsi heç bir zərurətdən doğmur və dilə uyğun olmayan elementləri təmsil edir. "Mədəniyyət" sözü ərəb mənşəli olsa da, Azərbaycan dilinə tam uyğunlaşmış və dildə olan bir sıra sözlərlə səsləşir (məsələn; qətiyyət, səmimiyyət, cəmiyyət və s.).

Bu tipli sözlərin dilimizdə çoxluğu "mədəniyyət" kəlməsini də azərbaycanca təbii səsləndirir.

Birinci və ən çox yayılmış pozuntu fonetik-orfoepik səviyyədə baş verir. Öncələr yalnız bir regiona xas olan bu tələffüz tərzi indi çox geniş yayılmış və demək olar ki, Azərbaycan əhalisinin xeyli faizini əhatə edir. Söhbət "ç" səsinin "Ц" (rus qrafıkasında olan) səsi ilə əvəz olunmasından gedir, məsələn, "çiçək" əvəzinə "цицək", "çox" yerinə "цox", "üçün" yerinə "üцün" və s. Bu tələffüz tərzi yalnız danışıq dilində deyil, hətta televiziya aparıcılarının, müəllimlərin, alimlərin və başqa ziyalıların da dilində yer almışdır. Bununla yanaşı, "c" səsinin də dəyişərək təxminən "dz" ilə əvəz edilməsi müşahidə olunur. "Cəmiyyət" yerinə "dzəmiyyət", "Cəmil" yerinə "Dzəmil" deyənlər də az deyil.

Bəzən "k" yerinə [ç], "g" yerinə [c], “kələm" yerinə "çələm"; "Nigar" əvəzinə "Nicar" və s. eşidirik.

Lakin bu hadisə hələ ki, lokal xasiyyət daşıyır və ümid edək ki, ümumi hal almayacaq.

Əlavə olaraq bir başqa məqama da diqqəti cəlb etmək istərdik; toplu isimlərə cəm şəkilçiləri artırmanın yanlış olmağını nəzərdə tuturam: musiqi, texnika, mebel və s. bu kimi sözlərə -lar, -lər cəm şəkilçilərinin artırılması səhvdir, yəni "musiqlər", "texnikalar", "mebellər" demək düzgün deyil.
Dilimizdə növ adı bildirən isimlər vardır. Məsələn, '"Mən bazardan almalar aldım" yox, "alma aldım" deyirik. Yəni burada cəm şəkilçisi işlənmir, çünki növ adı nəzərdə tutulur.

"Texnika" toplu isimdir və burada da cəm şəkilçisi işlənməsi düzgün deyil. "Müxtəlif texniki vasitələr", "müxtəlif növ mebel" deyilməlidir.

Tələffüzlə əlaqədar bir məqamı da qeyd etmək istərdim. Televiziya ilə çıxış edənlərin və xüsusilə də aparıcıların dilindəki qüsurları görməzdən gəlmək olmaz. Məsələn, "temperatur" yerinə "tempratur", "sürət" yerinə "surət", "təchiz" yerinə "təhciz", "layihə" yerinə "lahiyə" və "lahə" deyilir.

Xüsusi adların tələffüzündəki qüsurlar daha çoxdur: "Niko" yerinə "Nikol” (qadın adıdır), "Amerika" əvəzinə "Amerka", "Ukrayna" əvəzinə "Ukranya". Hətta məşhur fransız bəstəkarı Debüssinin adını "Mədəniyyət" kanalının aparıcısı "Debusya" şəklində söylədi. "Amplua" sözünü "ampuja", "kollokvium" sözünü "kollekvium" kimi söyləyənlər də çoxdur. Yenə də I kanalın (AzTv) diktoru “memerandum” sözünü, “memerandeum” şəklində tələfüz edir.

Bütün belə örnəkləri davam etmək olardı, lakin biz ən gözə çarpanlara, dilin qaydalarını və ahəngini ən kəskin şəkildə pozanlara toxunduq.

Fikrimizcə, bu məsələlərə daha dəqiq və daha operativ televiziya və radio redaktorları, universitet müəllimləri və ümumiyyətlə, bütün savadlı adamlar nəzarət etməlidir.

2026 fevral, 
Bakı