Azərbaycan Suriya əlaqələrinin perspektivləri Əli Məsimli yazır

Suriya qədim tarixə malik olan ölkələrdən biridir.Suriya 1963-cü ildən 2024-cü ilə qədər Baas Partiyası və onun müttəfiqlərinin hakimiyyəti altında olub. Əsəd rejimi 2011-ci ildə azadlıq tələb edən xalq hərəkatlarının zorakılıqla yatırılmasına qarşı başlayan vətəndaş müharibəsində paytaxt Dəməşqin nəzarətdən çıxması ilə 2024-cü ildə çökdü. Suriyada 1963-cü ildə hakimiyyətə gələn Bəəs Partiyasının 61 illik qanlı hakimiyyətinə son qoyuldu. Vətəndaş müharibəsi Suriyaya hər cəhətdən çox böyük zərbə vurub.Suriyanın 14 il davam edən həmin münaqişədə ÜDM itkiləri 800 milyard dollar olaraq qiymətləndirilir. Münaqişə 618 minə yaxın insanın ölümü ilə nəticələnib, 113 min nəfər itkin düşmüşüb.Əhalinin bir hissəsi ölkəni tərk edib,Türkiyəyə və digər ölkələrə sığınıb. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İnkişaf Proqramının (BMTİP) yeni hesabatına görə, on dörd illik münaqişə Suriyada təxminən 40 illik iqtisadi və sosial tərəqqini məhv edib. BMTİP-in proqnozlarına görə, hazırkı artım templəri ilə Suriya iqtisadiyyatı 2080-ci ilə qədər münaqişədən əvvəlki səviyyəyə qayıda bilməyəcək. Bərpa müddətini on ilə qədər qısaltmaq üçün illik iqtisadi artım 6 dəfə artmalıdır. Hesabat müəlliflərinin hesablamalarına görə, hazırda suriyalıların hər 10 nəfərdən 9-u yoxsulluq içində yaşayır. 2011-ci ildə münaqişə başlayandan bəri ölkədə ÜDM yarıdan çox azalıb, işsizlik isə 3 dəfə artıb.

Azərbaycanla Suriya arasında tarixən çox müsbət xarakterli əlaqələr mövcud olub.Lakin Əsəd rejimi bu əlaqələrin hərtərəfli inkişafına imkan verməyib, Azərbaycan səfirliyini oradan çıxarıb və iki ölkə arasındakı münasibətlərdə durğunluq yaranıb. Bəşər Əsəd rejimi Qarabağ məsələsində həmişə ermənipərəst mövqe tutub və Ermənistanı dəstəkləyib.

Suriyada Əsəd rejimi çökdükdən sonra Azərbaycan Türkiyədən sonra Suriyaya humanitar yardım göstərən və bu yöndə digər addımlar ilə real töhfə verən ikinci ölkə oldu. Azərbaycan həm ikitərəfli və də beynəlxalq kontekstdə Suriyaya hərtərəfli dəstək verir. Azərbaycanın bu yöndə gördüyü işlər qardaş Türkiyə ilə sinxraonlaşdırılmış şəkildə həyata keçirilir. 2024-cü ilin dekabrında Suriyada hakimiyyət dəyişikliyi baş verdikdən sonra Azərbaycanla Suriya arasında münasibətlərin normallaşması prosesi başlanıb. Tarixində yeni səhifə açılmış Suriya ilə qarşılılı hörmət və qarşılılı faydalılıq prinsipi əsasında qurulmağa başlayan yeni münasibətlər Azərbaycanın Suriyaya xoşməramlı münasibətinin bariz nümunəsidir.

İyulun 12-də Suriya Ərəb Respublikasının keçid dövrü Prezidenti Əhməd Əl Şaraanın Azərbaycana səfəri iki ölkə arasında münasibətlərin yeni dönəmi konkentekstində çox müsbət addımdır.Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Suriya Ərəb Respublikasının keçid dövrü Prezidenti Əhməd Əl Şaraanın ölkəmizə səfərinin ikitərəfli əlaqələrimizin inkişafında mühüm əhəmiyyət kəsb edəcəyinə ümidvarlığını bildirib.Uzun illər ərzində Azərbaycana münasibətdə qeyri-dost siyasəti həyata keçirən Suriyadakı əvvəlki hökumətin vaxtında münasibətlərimizdə durğunluğun olduğunu deyən prezident vurğulayıb ki, Suriyada yeni hakimiyyətin qurulmasından sonra əlaqələrimizin inkişafı üçün böyük perspektivlər açılıb.

Suriya Ərəb Respublikasının keçid dövrü Prezidenti Əhməd Əl Şaraa Azərbaycanın Suriyaya göstərdiyi qardaşlıq dəstəyinə görə öz təşəkkürünü bildirib.Əhməd Əl Şaraa ölkəsinin Azərbaycanla siyasi, iqtisadi-ticari, mədəni, humanitar və digər sahələrdə əməkdaşlıqda maraqlı olduğunu deyib.

Görüşdə ölkələrimiz arasında xüsusilə enerji sahəsində əməkdaşlığın vacibliyi qeyd edilib, Suriyanın hazırda ciddi enerji problemi ilə üzləşdiyi bildirilib. Bu xüsusda yaxın zamanlarda Azərbaycan qazının Türkiyə ərazisindən Suriyaya ixracı layihəsinin həyata keçiriləcəyi vurğulanıb və bunun Suriyanın enerji təhlükəsizliyinə töhfə verəcəyi qeyd edilib.

Görüş zamanı Azərbaycanla Suriya arasında humanitar, təhsil və mədəniyyət sahələrində əməkdaşlığa toxunulub, o cümlədən suriyalı tələbələrə Azərbaycanda təqaüdlərin verilməsi və mədəni abidələrin bərpası ilə bağlı məsələlər ətrafında fikir mübadiləsi aparılıb.

Suriya iqtisadiyyatı neft və neft məhsulları ixracına əsaslanır. Suriyanın vətəndaş müharibəsindən əvvəl iqtisadiyyatın iki əsas sütunu kənd təsərrüfatı və neft hasilatı olub. Bu iki sahə birlikdə ÜDM-in təxminən yarısını təşkil edirdi.Suriya neft və qızıl ehtiyatlarına görə Yaxın Şərqin liderləri arasındadır. Suriyanın neft və qaz ehtiyatları digər Yaxın Şərq ölkələri ilə müqayisədə kiçik olsa da, hələ də ölkə iqtisadiyyatında mühüm rol oynayır.Müxtəlif hesablamalara görə, Suriyanın təxminən 2,5 milyard barel neft və 250 milyard kubmetr təbii qaz ehtiyatı var. Vətəndaş müharibəsi, infrastrukturun dağıdılması və sanksiyalar səbəbindən neft və qaz hasilatı xeyli azalıb. Suriya bir vaxtlar Şərqi Aralıq dənizinin ən böyük neft ixracatçısı olub.Lakin münaqişə başlayandan bəri neft hasilatının kəskin azalması səbəbindən bu sahədə idxalçıya çevrilib. Ölkənin vətəndaş müharibəsinə qədər neft hasilatı sutkada 383 min barel idisə, son illər bu göstərici sutkada 90 min barelə düşüb. Bu kontekstdə demək olar ki, Azərbaycanın neft-qaz sektorunun inkişafı sahəsində böyük təcrübəsi əsasında Suriya ilə əməkdaşlıqda geniş imkanları var.Enerji ehtiyatlarının şaxələndirilməsi istiqamətində də iki ölkə arasındakı əlaqə mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Müxtəlif sahələrdə əməkdaşlığımızın inkişafı ilə əlaqədar bir sıra sahələr üzrə qarşılıqlı faydalı layihələrin reallaşdırılması nəzərdə tutulur. Bununla yanaşı Azərbaycan Suriyanın İsrail və bir sıra digər ölkələr arasında münsibətlərin normallaşmasına da real töhfə verə bilər. Həmin layihələrin, tədbirlərin və təşəbbüslərin sistemli şəkildə reallaşdırılması Azərbaycan-Suriya münsibətlərinin yeni mərhələyə keçməsinə böyük töhfə verəcək.

Əli Məsimli,

Milli Məclisin deputatı, İqtisadi və Sosial İnnovasiyalar İnstitutunun rəhbəri