Azərbaycanda dövriyyədə olan pul kütləsinin həcmi artır Faydası və riskləri nələrdir?

Qaynarinfo xəbər verir ki,  bununla bağlı "Kaspi" qəzetinin məqaləsini təqdim edir.

Nağd pula tələbat yaranır...

İqtisadçı Rəşad Həsənovun sözlərinə görə, bazarda pul kütləsinin artmasını şərtləndirən müxtəlif faktorlar var. Bunlardan biri zaman keçdikcə pulun dəyərsizləşməsidir: "Eyni dövriyyənin həyata keçirilməsi üçün daha böyük məbləğdə vəsaitə ehtiyac duyulur. Bu da pul kütləsinin artmasını zəruri edir. Məsələn, ötən il bir kiloqram yağa 17 manat xərcləyirdinizsə, bu il 24 manat ödəyirsiniz. Bu zaman dövriyyəyə daha çox vəsaitin buraxılmasına ehtiyac yaranır".

R.Həsənov bildirib ki, pul dövriyyəsini artıran digər məqam hazırkı dövrdə nağdsız dövriyyənin populyarlaşmasıdır: "Bəzən bu, nağdsız dövriyyənin miqyasının dəyişməsi ilə bağlı olur. Nağdsız dövriyyə azalır, nağd pula tələbat artır. Buna qeyri-qanuni fəaliyyətlər, infrastruktur çatışmazlıqları səbəb ola bilər. Bu zaman dövriyyədə olan pul artırılır, yeni pulların çap olunmasına zərurət yaranır".

Müsahibimizin sözlərinə görə, pul kütləsi həm də dövlət xərcləmələri çoxaldığı zaman artır: "Bu, Mərkəzi Bank yumşaq monetar siyasət həyata keçirdikdə ortaya çıxır. Bu zaman hökumətlər və mərkəzi banklar pul kütləsini inflyasiya, iqtisadi böyümə hədəflərinə uyğunlaşdırırlar. Bəzi hallarda durğun iqtisadi dövrlərdə hökumətlər pul kütləsini artırmaqla iqtisadi aktivliyi dəstəkləməyə çalışırlar. Bu da iqtisadiyyatda geniş istifadə olunan metodlardandır".

Hesablarımızdakı vəsaitlərə təsiri yoxdur

İqtisadçı bu artımın vətəndaşlara təsirinə də toxunub: "Pul kütləsinin artmasının insanların hesablarında olan vəsaitlərə birbaşa təsiri yoxdur. Yalnız bu prosesdən iqtisadi mənfəət əldə edən subyektlərə münasibətdə onların daha çox gəlir əldə etməsi halı ortaya çıxır. Pul kütləsinin artması o demək deyil ki, vətəndaşların vəsaiti artıb. Əgər pul kütləsi artırsa, bunun səbəblərindən asılı olaraq, müəyyən nəticələr ortaya çıxa bilər. Məsələn, pul kütləsi dövlət xərcləri hesabına artırsa, onun bir qismi sosial xərcləmələrə yönəldilir. Məsələn, müavinətlər, təqaüdlər, əməkhaqları şəklində. Belə olanda, vətəndaşlar büdcədən faydalanmaq imkanı qazanırlar".

R.Həsənovun fikrincə, pul dövriyyəsinin artımı heç də həmişə yaxşı nəticələnmir: "Bu artım investisiya layihələrinin həyata keçirilməsinə yönəldilə bilər. Bu zaman biznes subyektləri üçün faydalı olacaq. Əgər monetar ekspansiyadan söhbət gedirsə, Mərkəzi Bank tərəfindən bazarda pul kütləsinin artırılması siyasətidirsə, bu halda vətəndaşların daha çox borclanması üçün şərait formalaşır. Bu vəsaitlər bazarda vətəndaşların daha rahat borclanması mühitini formalaşdırmaqla onların borc yükünün artmasına gətirib çıxaracaq bir vəziyyətlə nəticələnir. Amma həmin borclar iqtisadiyyatda xərclənir. Bu da iqtisadiyyatı hərəkətə gətirir, aktivliyi artırır. Bundan biznes, əmək bazarı iştirakçıları faydalanırlar. Pul kütləsinin bazarda artması sabit şəraitdə, digər iqtisadi faktorlar dəyişmədiyi halda baş verirsə, bu, inflyasiyanın artımı ilə nəticələnə bilər. İnflyasiya istiqamətində təzyiqlər formalaşır".

"Banklar vasitəsilə dövriyyəyə daha çox pul buraxıldı"

İqtisadçı Elçin Rəşidov isə düşünür ki, pul dövriyyəsinin artmasına səbəb Neft Fondundan gələn transferlərdir: "2025-ci ildə büdcə kəsirlə təsdiqləndi. Bu, o deməkdir ki, büdcə gəlirləri və Neft Fondundan transferlər iqtisadiyyata axdı. Bu, büdcəyə əlavə pul daxil olmasına gətirib çıxardı. Bu da dövriyyədə olan pulun artması deməkdir. Həmçinin Mərkəzi Bankın uçot dərəcəsini aşağı salması ilə ölkədə kredit aktivliyi artır. Son dövrlərdə istehlak kreditlərində artım müşahidə olunur. Bu da banklar vasitəsilə dövriyyəyə daha çox pulun buraxılması deməkdir".

E.Rəşidov bu artımın banklara təsirindən də danışdı: "Banklarda pulun çox olması likvidliyi artırır. Bu, banklar üçün müsbətdir. Dövriyyədə pul artdığı zaman bankların kredit vermək imkanları genişlənir. Onların gəlirləri artır. Amma paralel olaraq kredit portfelində problemli kreditlər də arta bilər".

"İnflyasiya riski biznes üçün də təhlükəlidir"

İqtisadçı, həmçinin bildirib ki, inflyasiya riski yaranarsa, gəlirlər nəzərə alınmayacaq: "Pulun dövriyyədə artmasını, az da olsa xidmət sektorunda görə bilirik. Bu il üçün xərclər artmaqla, iqtisadiyyatı canlandırmaqla birlikdə növbəti il üçün inflyasiya hazırlayır. Pul kütləsinin artması alıcılıq qabiliyyətini və xərcləmələri artırdığı təqdirdə, inflyasiyanın da artması ilə əhalinin real gəlirlərinin azalmasına səbəb olur. İnflyasiya riski bizneslər üçün də təhlükəlidir. Onlar gələcəkdə zərər edə bilərlər. Dövriyyədə pul artanda vətəndaşların maaşları da artırılır. Amma nəzərə alaq ki, maaş artsa da, inflyasiya olsa, nəzərə çarpmır. Hətta daha da inkişaf edərsə, alıcılıq qabiliyyətini azaldır".