Azərbaycanda rayonların sayının azaldılması GÜNDƏMƏ GƏLDİ

Azərbaycan parlamentində 2026-cı ilin dövlət büdcəsi ilə bağlı müzakirələr aparılır. Ekspertlər tərəfindən “qənaət büdcəsi” adlandırılan sənəd artıq birinci oxunuşda qəbul edilib.

Büdcə layihəsini şərh edən ekspertlər deyir ki, neft gəlirlərinin azalması fonunda dövlət xərclərinə daha sərt nəzarət ehtiyacı yaranıb.

Son aylarda mətbuatda oxşar funksiyalı dövlət qurumlarının birləşdirilməsi, paralel strukturların ləğvi barədə müzakirələr davam edir.

Nazirlik, agentlik və komitələrin sayının azaldılması, bəzilərinin yenidən nazirliklərə inteqrasiya olunması təklifləri səsləndirilir.

Ekspertlərə görə, təkcə struktur dəyişiklikləri hesabına belə dövlət büdcəsinə illik yüz milyonlarla manat qənaət edilə bilər.

İqtisadçılar isə hesab edirlər ki, yalnız mərkəzi icra hakimiyyəti orqanlarının xərclərini azaltmaq kifayət etməyə bilər, buna görə yerlərdə dövlət aparatının struktur olaraq yenilənməsi qaçılmaz görünür.

Müzakirələrin ən diqqətçəkən istiqamətlərindən biri isə rayonların optimallaşdırılmasıdır. Azərbaycanın inzibati-ərazi bölgüsü əsasən sovet dövründə formalaşıb və həmin dövrün siyasi idarəçilik fəlsəfəsinə uyğun şəkildə dizayn edilib.

Bəzi rayonların bu gün də çox kiçik ərazi və əhali vahidlərindən ibarət olması, müasir sosial-iqtisadi reallıqlara cavab verməməsi artıq sistemli problem kimi görünür. İşğaldan azad edilmiş bölgələrdə yeni strukturların yaradılması müqayisədə və nəticəlilik etibarilə daha effektiv görünür.

İqtisadi, demoqrafik və infrastruktur baxımından biri-birindən kəskin fərqlənən bu bölgülər hazırda idarəetməni çətinləşdirir və xərc yükünü artırır.

Kiçik rayonların saxlanılması dövlət üçün daha çox maliyyə tələb edir. Əhalisi 20–25 min nəfər olan və bəzən bundan da az əhalisi olan rayonlarda ümumi idarətmə üçün səf olunan maliyyə, eləcə də ayrı-ayrı xəstəxana, məktəb, sosial xidmət mərkəzi və kommunal infrastrukturun saxlanılması ciddi xərc yaradır.

Ekspertlər qeyd edirlər ki, mövcud model resursların parçalanmasına səbəb olur. Yəni hər rayon öz kiçik büdcəsi ilə böyük strukturun yükünü çəkməli olur, bu isə səmərəlilik baxımından ciddi suallar doğurur.

Bir çox mütəxəssis hesab edir ki, resursların birləşdirilməsi, yəni daha iri inzibati vahidlər yaradılması həmin xidmətlərin keyfiyyətini artırmaqla yanaşı, onların maliyyə yükünü də optimallaşdıra bilər.

Qeyd edək ki, hazırda Azərbaycanda 64 rayon, 11 respublika tabeli şəhər, 6 rayon tabeli şəhər, 12 şəhər rayonu var. Təhlillər göstərir ki, ərazicə nisbətən kiçik ölkə üçün bu qədər inzibati-ərazi vahidi həddindən artıqdır.

Bir çox rayon əhalisi 50-70 min nəfər arasındadır, bəziləri daha azdır.

Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, hazırda Xızı rayonunda 16.8 min nəfər, Daşkəsən rayonunda 33.4 min nəfər, Siyəzən rayonunda 42 min nəfər, Oğuz rayonunda 48 min nəfər, Zərdab rayonunda 60 min nəfər insan yaşayır.

Naxçıvan Muxtar Respublikasında da bəzi rayonların əhali sayı 30 min nəfərdən aşağıdır. Bu siyahını təbii ki uzatmaq olar, amma bu göstəricilər ayrıca icra hakimiyyəti üçün olduqca kiçik əhali sayıdır.

Hazırda səsləndirilən təkliflər arasında rayonların sayının 64-dən təxminən 50-yə endirilməsi yer alır.

Daha kəskin yanaşmaya görə, inzibati bölgü 40–45 rayona qədər azaldıla bilər. Bu modelin tərəfdarları hesab edir ki, iri inzibati vahidlər büdcə və resurs planlamasını daha sistemli edər, infrastruktur layihələrinin koordinasiyasını asanlaşdırar, insan resurslarının istifadəsində itkiləri azaldar və regional inkişaf proqramlarının vahid strategiya üzrə icrasını mümkünləşdirər.

Həmçinin, icra hakimiyyəti instutunun da təkmilləşdirilməsinə ehtiyac olduğu bildirilir.

Bir müddət əvvəl sovet dövründən miras qalmış icra hakimiyyəti strukturunun ləğv edilərək onun yerinə xüsusi nümayəndəlik institutunun yaradılması barədə müzakirələr genişlənmişdi.

Lakin ekspertlərin fikrincə, bu model hələ tam oturuşmadığı üçün onun real sosial-iqtisadi təsirlərini qiymətləndirmək çətindir.

Xüsusi nümayəndəliklər yenidir, onların hüquqi səlahiyyətlərinin həcmi, maliyyə mexanizmləri və yerli idarəetmədə praktik effektivliyi hələlik dəyərləndirmə mərhələsindədir. Elə buna görə də hazırkı mərhələdə köklü struktur dəyişikliyinə getməkdənsə, mövcud icra hakimiyyəti institutunun modernləşdirilməsi, idarəetmənin daha çevik və funksional modelə uyğunlaşdırılması daha real və ağlabatan yanaşma hesab olunur.

Bu addım həm keçid dövründə yaranacaq riskləri azaldar, həm də yerli idarəetmənin güclü işləməsini təmin edər.

Hələlik hökumət səviyyəsində konkret qərar verilməyib. Bununla belə, ekspertlər tərəfindən dəyərləndirmələr, mətbuat və sosial şəbəkələrdə intensiv müzakirələrin davam etməsi göstərir ki, 2026-cı ilin yeni büdcə reallığı idarəetmə strukturlarında dəyişiklik ehtiyacını daha da aktuallaşdırıb.

İqtisadçıların fikrincə, xərclərə nəzarətin sərtləşdirilməsi vacib olsa da, idarəetmənin özünün modernləşdirilməsi olmadan dövlətin uzunmüddətli maliyyə sabitliyini təmin etmək çətin olacaq.

Elnur ƏMİROV