Azərbaycanı xilas edən, erməniləri sevindirən qərar: İrəvanlı deputatlar qarşı çıxdı, lakin...

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin (AXC) yaranmasından 107 il ötür. Hər il olduğu kimi bu dəfə də 1918–1920-ci illərdə yaşanan tarixi proseslər, xüsusilə İrəvanın Ermənistana verilməsi məsələsi ictimai və akademik müzakirələrin mərkəzindədir.

1918-ci ilin mayın 29-da Azərbaycan Milli Şurasının qərarı ilə İrəvan şəhəri ermənilərə güzəştə gedildi. Nəticədə bu şəhər Erməni Milli Şuralarının mərkəzi oldu və Ermənistan dövləti quruldu. Bu addım bir çox tarixçilər tərəfindən çətin və mürəkkəb hərbi-siyasi şəraitdə atılmış diplomatik kompromis və mövcudluq güzəşti kimi qiymətləndirilir.

AXC Milli Şurasını bu qərarı verməyə vadar edən şərtlər nə idi? İrəvanın təhvil verilməsinin arxasında hansı həqiqətlər dayanır?

Globalinfo.az-a danışan AMEA-nın Qafqazşünaslıq İnstitutunun direktoru, millət vəkili Musa Qasımlı bildirib ki, Azərbaycanın qədim şəhəri olan İrəvanın Ermənistana verilməsi tarixi faktdır və bu qərar ciddi geosiyasi faktorların təsiri ilə qəbul olunmuşdur:

“1918-ci il mayın 29-da Erməni Milli Şurası Azərbaycan Milli Şurasına müraciət edərək İrəvanın paytaxt kimi onlara verilməsini istədi. Milli Şuranın iclasında məsələ müzakirə olundu və ciddi narazılıqlara baxmayaraq qərar qəbul edildi. İrəvandan olan deputatlar bu qərara qarşı çıxsa da, mövcud vəziyyət və beynəlxalq təzyiqlər fonunda onların etirazları nəzərə alınmadı.

Birinci Dünya müharibəsinin ilk illərində Çar Rusiyası erməni təşkilatlarının mərkəzini İrəvana köçürdü və bu da bölgədə etnik tarazlığı dəyişdirdi. Azərbaycanın müstəqilliyi elan olunarkən Gəncə müvəqqəti paytaxt elan edildi, daimi paytaxt isə Bakı hesab olundu. Gürcüstan Tbilisini təsdiqlədi, Ermənistan isə rəsmi mərkəz kimi qəbul ediləcək bir şəhərə malik deyildi.

Azərbaycan tərəfi o dövrdə sülhü qorumaq və yeni yaradılan dövlətin beynəlxalq legitimliyini təmin etmək üçün bu qərara razı oldu. Diplomatiya, əslində, mümkün olanı reallaşdırmaq sənətidir”.

Musa Qasımlı

Deputat bildirib ki, o gün bu məsələ həll olunmasa, gələcəyə ötürüləcəkdi və Cümhuriyyət üçün daha böyük təhdidlər yarada bilərdi:

“İrəvanın Ermənistana verilməməsi fərqli siyasi proseslərin inkişafına gətirib çıxarardı. Amma fakt budur ki, qərar verildi və İrəvan şəhərinin Ermənistanın inzibati mərkəzinə çevrilməsi prosesi də məhz bu siyasi güzəştdən sonra oldu.

Nəticə etibarilə, İrəvan Azərbaycanın tarixi şəhəridir, və onun Ermənistana verilməsi ilə bağlı qərar, istər beynəlxalq sənədlərdə, istərsə də tarixşünaslıqda fakt olaraq qalır”.

Turan Rzayev
Globalinfo.az