Azərbaycanın ardınca Özbəkistan: fars inhisarı rədd edilir

Bölgənin tarixi həqiqətən də ortaqdır: amma ortaq tarix yad tarix demək deyil

Bu yaxınlarda İran səfiri Məhəmməd Əli İskəndəri Özbəkistan Xarici İşlər Nazirliyinə (XİN) çağırılıb və ona etiraz notası təqdim edilib. Buna səbəb ABŞ dövlət katibi Marko Rubionun Səmərqənd səfərindən sonra bir neçə İran diplomatik nümayəndəliyinin nəşrləri olub. İran səfirlikləri ona farsın böyüklüyünü xatırlatmaq üçün Registandakı amerikalı diplomatın fotoşəkillərindən istifadə ediblər: bəziləri Səmərqənd memarlığını "fars irsi", digərləri "fars sivilizasiyasının" bir hissəsi, bir başqası isə "İran-İslam sivilizasiyasının" təzahürü adlandırıblar. Daşkənd nəşrlərin yığışdırılmasını və bu cür hadisələrin təkrarlanmasının qarşısının alınmasını tələb edib.

Tehran rəsmi olaraq Vaşinqtonla mübahisə edir. Əslində o, üçüncü bir ölkənin tarixindən istifadə edərək amerikalı rəqibinə hücum edir, guya fars mədəni təsirinin avtomatik olaraq müasir İrana Səmərqəndi öz sivilizasiya məkanına daxil etmək hüququ verdiyini iddia edirdi. Məhz burada xətt çəkilir və Daşkənd bunu ən aydın şəkildə təsvir etməyə qərar verib.

Heç kim fars dilinin və mədəniyyətinin Orta Asiyaya böyük təsirini mübahisələndirmir. Bölgə tarixinin müxtəlif dövrlərinə ərəb, türk, monqol və ya İslam təsirini inkar etmək mümkün olmadığı kimi. Lakin mədəni təsir və irsə siyasi hüquq tamamilə fərqli şeylərdir. Müasir İran əsrlər boyu fars dilinin istifadə olunduğu bütün dövlətlər, sülalələr və mədəni məkanlarla eyni deyil. Müasir Yunanıstan ellinizmin toxunduğu bütün əraziləri siyasi və mədəni məkan kimi iddia edə bilmədiyi kimi, İtaliya da Roma İmperiyasının bütün mirasını və ya müasir ərəb ölkəsini ərəb dilində yaradılmış bütün sivilizasiya abidələrini iddia edə bilməz.

Məhz bu anlayışların dəyişdirilməsi tarixi siyasi alətə çevirir. Və bu, sadəcə bir publisistin təsadüfi qeydi deyil. Oxşar formullar eyni vaxtda bir neçə rəsmi İran diplomatik nümayəndəliyi tərəfindən yayılıb. Özbəkistan tərəfinin məlumatına görə, etiraz beş nəşrə aid idi. Buna görə də Daşkəndin baş verənlərə akademik müzakirə kimi deyil, tarixi irsin siyasiləşdirilməsi kimi baxmaq üçün əsası var idi.

Özbəkistanın cavabı həm də “qırmızı xətti” necə dəqiq ifadə etməsi ilə maraqlıdır. XİN Səmərqəndin çoxqatlı tarixini inkar etməyib. Əksinə, Səmərqənd, Buxara, Xivə və digər şəhərlərin irsinin əsrlər boyu davam edən və çoxşaxəli tarixi və mədəni inkişafın nəticəsi olduğunu, eyni zamanda, özbək xalqının tarixi, dövlətçiliyi və mədəni inkişafı ilə əlaqəli olduğunu vurğuladı. Başqa sözlə, Daşkənd öz tarixindən xarici təsirləri silməyə çalışmır - xarici dövlətin bu tarixi özəlləşdirməsinə icazə verməkdən imtina edir.

Bu problem Azərbaycana çox tanışdır. Onilliklər ərzində regionun irsi ətrafında vaxtaşırı eyni məntiqi konstruksiya ortaya çıxıb: əgər görkəmli bir müəllif fars dilində yazıbsa və ya mədəni mühit güclü fars dili təsirinə məruz qalıbsa, bu, müvafiq şəxsiyyəti və ya irsi yalnız "fars" tarixi kanona daxil etmək üçün əsas kimi istifadə olunur.

Ən bariz nümunə Nizami Gəncəvidir. O, Gəncədə yaşayıb, işləyib və böyük əsərlərini fars dilində yazıb. Azərbaycan dövlət və mədəni ənənəsi onu Azərbaycan şairi və mütəfəkkiri kimi qəbul edir. Rəsmi Azərbaycan mənbələri onun əsərlərinin dilini gizlətmir və əsərlərinin regiondakı çoxsaylı xalqların ədəbiyyatına böyük təsirini etiraf edir.

Nizaminin nümunəsi "əsərin dili müasir milliyyətə bərabərdir" formulunun qeyri-kafiliyini açıq şəkildə nümayiş etdirir. Orta əsr Şərqi üçün belə bir yanaşma tarixən çox ibtidai idi. Əsrlər boyu fars dili müxtəlif xalqların yaşadığı və müxtəlif sülalələr tərəfindən idarə olunan geniş bir ərazidə yüksək ədəbiyyatın, sarayın və intellektual mədəniyyətin əsas dillərindən biri kimi xidmət edib. Bu dildə səriştəlilik və ya bu dildə ədəbi əsərlərin yaradılması müəllifi avtomatik olaraq müasir İranın nümayəndəsi etməyib.

Eyni problem indiki İran, Azərbaycan, Orta Asiya və ətraf bölgələrin ərazilərində mövcud olan dövlətlər və sülalələr ilə bağlı da ortaya çıxır. Müasir milli dövlətlər orta əsrlər tarixini 21-ci əsrin siyasi xəritəsi vasitəsilə oxumağa çalışırlar, baxmayaraq ki, bu xəritə o dövrdə mövcud deyildi. Nəticədə, kəsişən türk, İran, ərəb, Qafqaz və İslam təsirlərinin mürəkkəb sistemi süni şəkildə müasir milli çərçivələrlə məhdudlaşdırılıb.

Lakin İrana gəldikdə, bu tendensiyanın əlavə xarici siyasət ölçüsü var. Böyük bir fars mədəni məkanı konsepsiyası Tehrana simvolik olaraq öz milli sərhədlərindən çox kənara çıxmaq imkanı verir. Dil, memarlıq, ədəbiyyat və keçmiş dövlətlərin xatirəsi "yumşaq güc" resursuna çevrilir. Bu təbiidir: demək olar ki, hər hansı bir dövlət istifadə edir - mədəni irs beynəlxalq təsirini artırmaq üçün istifadə olunur. Problem ortaq tarix əsasən və ya yalnız özününkü kimi təqdim edildikdə ortaya çıxır.

Məhz ona görə Özbəkistanın cavabı Özbəkistan-İran münasibətlərindən çox-çox kənarda vacibdir. Daşkənd postsovet məkanında getdikcə daha vacib hala gələn bir prinsipi effektiv şəkildə formalaşdırıb: mədəni qarşılıqlı əlaqə tarixi tabeçilik demək deyil.

Səmərqənd birmənalı sivilizasiya mənimsəmə cəhdləri üçün əlverişsizdir. Türk, farsdilli, ərəb-islam və türk-monqol mədəni və siyasi təbəqələri oradan keçib. Registan hazırkı formasında əsasən Teymurilər dövrü və sonrakı hökmdarlarla əlaqələndirilir; tikintidə İran sənətkarlarının iştirakı və fars bədii ənənəsinin təsiri bu tarixin bir hissəsidir, lakin memarlıq ansamblını müasir İranın tarixi yaddaşının mülkiyyətinə çevirmir. Hətta mövcud münaqişəni təsvir edən mənbələr də İran sənətkarlarının iştirakını qeyd edir, eyni zamanda, İran diplomatlarının Registanın "fars irsinə" aid olduğu iddiasının əsasını izah edə bilmədiklərini qeyd edirlər.

Başqa bir məqam da diqqətçəkəndir. Tehran Rubioya qarşı informasiya hücumuna o qədər aludə oldu ki, ABŞ dövlət katibinin gəldiyi dövlətin suverenliyini şübhə altına aldı. Səmərqənd İran-Amerika mübahisəsi üçün fon oldu. Özbəkistan buna tam olaraq cavab verdi. Onun qeydi fars təsirinin mövcudluğu ilə bağlı mübahisə deyildi. Bu, Tehranın tarixi mədəni təsirini müasir simvolik yurisdiksiyaya çevirmək hüququnu tanımaqdan imtina idi.

Azərbaycan üçün bu mövqe də başa düşüləndir. Çünki İranla münasibətlər daim ortaq tarixin şərh edilməsi kimi daha fundamental problemlə üzləşir. Əsrlər boyu iki müasir dövlətin ərazisində intensiv mədəni, siyasi və iqtisadi qarşılıqlı təsirin vahid məkanı mövcud idi. Türk və fars elementləri təkcə onun daxilində mövcud deyildi; onlar bir-birinə dərindən nüfuz edirdilər. Ona görə də, bu geniş tarixi məkanı yalnız müasir İran dövlətçiliyinin davamı kimi təqdim etmək cəhdi qaçılmaz olaraq Bakının öz tarixinə alternativ baxışı ilə ziddiyyət təşkil edir. Məsələn, rəsmi Azərbaycan tarixşünaslığı Sacilər, Salarilər, Rəvvadilər, Şirvanşahlar, Qaraqoyunlu, Ağqoyunlu və Səfəvi sülalələrinin dövlətlərini Azərbaycan tarixi ilə əlaqələndirir və müasir İran milli narrativinə tam uyğun gəlməyən tarixin özünəməxsus təfsirini təklif edir.

Səmərqənd qalmaqalının əsl məğzi buradadır. Mübarizə Registanın kərpicləri və ya hətta memarlıq texnikalarının mənşəyi üzərində deyil. Söhbət keçmişin siyasi təfsirinin kimə məxsus olduğunu müəyyən etmək hüququ üzərindədir.

SSRİ-nin dağılmasından bəri Orta Asiya və Cənubi Qafqaz dövlətləri öz tarixi kimliklərini bərpa etməkdə uzun bir yol qət ediblər. Bu gün onlar özlərini xarici sivilizasiya layihələrinə - Rusiya, İran, Çin və ya hər hansı digərinə periferik kimi qəbul etməyə getdikcə daha az meyllidirlər. Onlar üçün tarix ərazi, dil və ya xarici siyasət qədər suverenliyin bir elementinə çevrilir. Ona görə də Daşkəndin reaksiyası həddindən artıq deyil, əksinə, göstərici kimi görünür. İran diplomatları Səmərqənd memarlığının güclü fars təsirinə malik olduğunu deyə bilərdilər - bu, tarixi müzakirə mövzusu olardı. Onlar Səmərqənddən "fars irsi" və "fars sivilizasiyasının" bir hissəsi kimi danışmağı üstün tutdular. Bu, fərqli bir formuldur, çünki keçmişin mədəni təsirini incə şəkildə indiki dövrün simvolik atributu kateqoriyasına endirir.

Məhz bu əvəzetməyə Özbəkistan qarşı çıxdı. Tehranın münaqişəni qızışdırması ehtimalı azdır. İranın bölgədə kifayət qədər problemi və maraqları var ki, bir neçə səfirlik nəşri ilə bağlı mübahisəni Daşkəndlə münasibətlərdə böhrana çevirsin. Özbəkistan özü də İranla münasibətlərinə dəyər verdiyini və onları qarşılıqlı hörmət və etimad üzərində qurmaq niyyətində olduğunu vurğulayıb.

Lakin presedent artıq müəyyən edilib. Orta Asiya dövləti yalnız sərhədlərini və siyasi maraqlarını deyil, həm də öz tarixi irsinin təfsiri üzərində suverenliyini qorumağa hazır olduğunu açıq şəkildə nümayiş etdirib.

Və bu mənada, baş verənlər təkcə Özbəkistana aid deyil. Azərbaycan, Orta Asiya dövlətləri və ümumiyyətlə, əsrlər boyu tarixi böyük sivilizasiyaların kəsişməsində formalaşmış ölkələr üçün məsələ eynidir: fars mədəni töhfələrini tanımaq, İranın ortaq keçmişə sahib olduğunu tanımaq demək deyil. Bölgənin tarixi həqiqətən də ortaqdır. Lakin ortaq tarix yad tarix demək deyil.

Müəllif: Zaur Nurməmmədov