“Azərbaycanın gələcəyi elmin və innovasiyanın inkişafına bağlıdır”

“Azərbaycanda elm sahəsi son illərdə müəyyən irəliləyişlərə nail olsa da, ümumi vəziyyət hələ də kifayət qədər problematikdir. Elmi-tədqiqat sektorunun inkişafı üçün bəzi addımlar atılsa da, beynəlxalq arenada Azərbaycan elminin mövqeyi zəif qalmaqda davam edir. Dünya universitetləri və elmi institutları ilə müqayisədə Azərbaycan elminin təsir gücü və istinad sayı hələ də arzulanan səviyyədə deyil. Buna baxmayaraq, müəyyən sahələrdə bəzi uğurlar qeyd olunur, lakin sistemli problemlər bu inkişafın davamlı olmasını çətinləşdirir. Elm sahəsində problemlərin əsas səbəblərindən biri elmi fəaliyyətin stimullaşdırılmaması və maliyyələşmənin aşağı səviyyədə olmasıdır. Hazırda Azərbaycanda elmi-tədqiqat institutlarının maliyyələşməsi əsasən dövlət büdcəsindən təmin olunur. Ancaq ayrılan vəsait dünya ölkələri ilə müqayisədə çox aşağıdır. Dünyada ÜDM-in 2-3%-i elmə yönəldildiyi halda, Azərbaycanda bu göstərici 0.2%-dən də azdır. Bu, elmi tədqiqatlar üçün infrastrukturun yetərsiz olması və beynəlxalq səviyyədə elmi araşdırmaların rəqabət aparmasının qarşısını alır”.

Bu sözləri xalqcəbhəsi.az-a açıqlamasında təhsil eksperti Kamran Əsədov söyləyib.

K.Əsədov digər ciddi problemin Azərbaycan elminin qlobal bazarda tanınmaması olduğunu deyib: “Azərbaycanda çalışan alimlərin məqalələrinin beynəlxalq elmi bazalarda yayımlanması aşağı səviyyədədir. Son 5 ildə Azərbaycan alimlərinin “Scopus” və “Web of Science” kimi beynəlxalq indeksli elmi jurnallarda yayımlanan məqalələrinin sayı artsa da, hələ də dünya reytinqlərində yer alan ölkələrlə müqayisədə geridə qalır. 2023-cü ildə Azərbaycandan olan alimlərin top 10% sitat gətirilən məqalələrdə payı 11.2% təşkil edib, bu isə inkişaf etmiş ölkələrlə müqayisədə çox aşağı göstəricidir. Beynəlxalq elmi arenada uğur qazanmaq üçün Azərbaycan alimlərinin dünya universitetləri və elmi tədqiqat institutları ilə əməkdaşlığı genişləndirilməlidir. Hazırda Azərbaycanın bir çox elmi-tədqiqat institutları və universitetləri beynəlxalq qrant və layihələrə müraciət etsələr də, bu sahədə real nəticələr hələ zəifdir. Dünyada elmi tədqiqatların böyük hissəsi qrantlar hesabına aparılır, lakin Azərbaycan alimləri qrant almaqda çətinlik çəkir. Bunun əsas səbəblərindən biri elmi işlərin keyfiyyətinin beynəlxalq tələblərə tam cavab verməməsi və xarici dil biliyinin kifayət qədər olmamasıdır”.

Ekspert son illərdə Azərbaycan elminin bəzi sahələrdə diqqətəlayiq irəliləyişlər əldə etdiyini də bildirib: “Xüsusilə, neft-kimya, nanomateriallar, alternativ enerji və biotexnologiya sahələrində bir sıra yeni tədqiqatlar aparılıb. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası (AMEA) və bəzi universitetlər bu sahələrdə beynəlxalq əməkdaşlıqlar qurmağa başlayıb. Lakin bu cür inkişaflar hələ də sistemli deyil və daha çox fərdi təşəbbüslərlə bağlıdır. Elmin inkişafı üçün gənc alimlərin yetişdirilməsi və onlara dəstək verilməsi vacibdir. Azərbaycanda elmi kadrların sayı azalma tendensiyası göstərir. Hazırda elmi işçilərin orta yaşı 55-dən yuxarıdır. Gənc alimlərin sayının az olması gələcəkdə Azərbaycan elminin inkişafını sual altına qoyur. Çünki elmi araşdırmalar aparmaq üçün gənc nəslin elmi fəaliyyətə cəlb edilməsi və onlara dəstək göstərilməsi əsas şərtlərdən biridir. Son 10 ildə Azərbaycanda elmlər doktoru dərəcəsi alanların sayı 30%-dən çox azalıb, bu da elmi kadrların yetişdirilməsində ciddi problemlərin olduğunu göstərir”.

Elmi tədqiqatların inkişafı üçün universitetlərdə və elmi institutlarda müasir laboratoriyaların yaradılmasının vacib olduğunu deyən ekspert əlavə edib ki, Azərbaycanda bir çox elmi-tədqiqat institutlarında texniki avadanlıq köhnəlib və müasir elmi araşdırmalar aparmaq üçün yetərli deyil: “Qərb universitetlərində hər bir elmi tədqiqatçıya ayrılan illik maliyyə dəstəyi 20.000-50.000 dollar arasında dəyişdiyi halda, Azərbaycanda bu göstərici 2.000-3.000 dollar civarındadır. Bu isə alimlərin dünya elmi ilə rəqabət aparmasını mümkünsüz edir. Bundan əlavə, Azərbaycan elminin sənaye və bizneslə əlaqəsi çox zəifdir. İnkişaf etmiş ölkələrdə elmi araşdırmaların böyük hissəsi özəl sektor tərəfindən maliyyələşdirilir. Məsələn, ABŞ və Avropada elmi tədqiqatların təxminən 60%-i özəl şirkətlərin dəstəyi ilə həyata keçirilir. Azərbaycanda isə bu göstərici 5%-dən azdır. Sənaye və biznes sektoru elmi araşdırmalara maraq göstərmir, çünki bu sahədə dövlət və özəl sektor arasında əlaqələr yetərli səviyyədə deyil. Əgər elmi tədqiqatlar sənayenin tələblərinə uyğunlaşdırılmasa, elmin real iqtisadi faydası olmayacaq və nəticədə alimlər daha çox nəzəri araşdırmalara üstünlük verəcək”.

Onun sözlərinə görə, elmi fəaliyyətin inkişafı üçün təhsil sisteminin də bu sahəyə yönəlik islahatlara ehtiyacı var: “Universitetlərdə magistratura və doktorantura pillələrində tələbələrin elmi araşdırmalar aparması üçün yetərli mühit yaradılmır. Elmi iş yazan tələbələr üçün real laboratoriyalar, müasir tədqiqat metodları və qrant imkanları az olduğu üçün onlar daha çox xaricdə təhsil almağa üstünlük verirlər. Son 5 ildə Azərbaycanlı gənc alimlərin böyük hissəsi xaricə köç edib və orada elmi fəaliyyətini davam etdirir. Beyin axınının qarşısını almaq üçün yerli universitetlərdə və elmi institutlarda alimlər üçün daha cəlbedici şərait yaradılmalıdır. Son illərdə bəzi beynəlxalq uğurlar da əldə edilib. Azərbaycanlı alimlər nanomateriallar, süni intellekt və enerji sahəsində bir neçə beynəlxalq tədqiqat layihəsinə qatılıb. 2023-cü ildə Azərbaycan alimlərinin 20-yə yaxın elmi işi beynəlxalq konfranslarda mükafat alıb və yüksək istinad dərəcəsinə malik olub. Lakin bu uğurlar hələ də sistemli inkişafı əks etdirmir və daha çox fərdi səylərin nəticəsidir”.

K.Əsədov sonda qeyd edib ki, Azərbaycan elminin beynəlxalq səviyyədə tanınması üçün elmi araşdırmalar yönündə maliyyələşdirmə artırılmalı, elmi institutlarda və universitetlərdə müasir laboratoriyalar qurulmalı, gənc alimlər üçün qrant proqramları genişləndirilməli, elmi tədqiqatlar sənaye və biznes sektorları ilə əlaqələndirilməli, beynəlxalq elmi jurnallarda məqalə çap etmək üçün alimlərə dəstək verilməlidir: “Əgər bu addımlar atılmazsa, Azərbaycan elmi beynəlxalq səviyyədə rəqabət aparmaq iqtidarında olmayacaq və elmi inkişaf yalnız kağız üzərində qalacaq. Elm olmadan nə texnologiya inkişaf edə bilər, nə də ölkənin iqtisadi gücü artar. Azərbaycanın gələcəyi elmin və innovasiyanın inkişafına bağlıdır. Əgər bu sahəyə real sərmayə qoyulmasa, ölkə uzun illər ərzində dünya elmi arenalarında kənarda qalacaq”.

Röya İsrafilova