Azərbaycanın multikulturalizm modeli qlobal dialoqa töhfə verir

Müasir dünyada geosiyasi qarşıdurmaların dərinləşdiyi, etnik və dini zəmində münaqişələrin davam etdiyi, ksenofobiya, dözümsüzlük və ayrı-seçkilik meyillərinin artdığı bir şəraitdə mədəniyyətlərarası və dinlərarası dialoqun təşviqi bəşəriyyətin qarşısında duran mühüm vəzifələrdən biridir. Müxtəlif sivilizasiyaların nümayəndələri arasında qarşılıqlı anlaşmanın möhkəmləndirilməsi, dini və etnik müxtəlifliyə hörmətin təşviqi, fərqli dünyagörüşlərinin dinc yanaşı mövcudluğu üçün əlverişli şəraitin yaradılması beynəlxalq təhlükəsizliyin və davamlı inkişafın əsas şərtlərindəndir. Bu baxımdan Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin VII Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumunda səsləndirdiyi fikirlər ölkəmizin həm daxili siyasətinin, həm də beynəlxalq fəaliyyətinin mühüm istiqamətlərindən birini əks etdirir. Dövlət başçısının vurğuladığı kimi, mədəniyyətlərarası və dinlərarası münasibətlərə aid məsələlər Azərbaycanın gündəliyinin əsas hissəsini təşkil edir.

Azərbaycanın bu sahədəki mövqeyi yalnız müasir dövrün siyasi və diplomatik tələblərindən irəli gəlmir. Ölkəmizin tarixi inkişaf yolu, coğrafi mövqeyi, zəngin mədəni irsi və cəmiyyətin formalaşma xüsusiyyətləri müxtəlif mədəniyyətlərin qarşılıqlı təsiri üçün əlverişli zəmin yaradıb. Əsrlər boyu Şərqlə Qərbin qovuşduğu məkanda yerləşən Azərbaycan müxtəlif sivilizasiyaların, dini ənənələrin və fəlsəfi düşüncə sistemlərinin təmas nöqtəsi olub. Bu tarixi təcrübə müasir dövrdə ölkəmizin çoxmədəniyyətlilik siyasətinin və beynəlxalq dialoq təşəbbüslərinin əsas dayaqlarından birinə çevrilib.

Azərbaycanın Avropa ilə Asiya arasında yerləşməsi onun tarixi taleyinə və mədəni inkişafına mühüm təsir göstərib. Şimal-Cənub və Şərq-Qərb istiqamətlərində mühüm yolların kəsişməsində yerləşən ölkəmiz tarixən ticarət əlaqələrinin, elmi biliklərin, fəlsəfi ideyaların və incəsənət ənənələrinin mübadiləsində iştirak edib. Böyük İpək Yolu Azərbaycan ərazisindən keçməklə müxtəlif xalqlar arasında iqtisadi münasibətlərin inkişafına şərait yaratmaqla yanaşı, mədəni əlaqələrin genişlənməsinə də töhfə verib. Bu əlaqələr nəticəsində ölkəmizdə Şərq mənəvi dəyərləri ilə Qərb mədəni təsirləri qarşılıqlı şəkildə zənginləşib, özünəməxsus mədəni mühit formalaşıb.

Prezident İlham Əliyevin Azərbaycanın tarixən çoxmədəniyyətli ölkə olması və Avropa ilə Asiya arasında mədəniyyət körpüsü rolunu oynaması barədə fikirləri məhz bu tarixi reallığa əsaslanır. Azərbaycanın coğrafi mövqeyi yalnız tranzit və nəqliyyat imkanları ilə məhdudlaşmır. Ölkəmiz eyni zamanda müxtəlif mədəniyyətlərin bir-birini tanıması, fərqli cəmiyyətlərin ortaq maraqlar ətrafında birləşməsi və humanitar əlaqələrin genişlənməsi üçün mühüm platformadır. Bu baxımdan Azərbaycanın regional və beynəlxalq təşəbbüsləri onun coğrafi üstünlüklərini siyasi, iqtisadi və mədəni əməkdaşlıq imkanlarına çevirmək məqsədinə xidmət edir.

Azərbaycanın çoxmədəniyyətlilik modelinin mühüm xüsusiyyəti onun cəmiyyətin gündəlik həyatında təzahür etməsidir. Ölkəmizdə müxtəlif etnik qrupların və dini konfessiyaların nümayəndələri tarixən birgə yaşayıb, öz dillərini, adət-ənənələrini və dini ayinlərini qoruyub saxlayıblar. İslam, xristianlıq və yəhudilik ənənələrinin mövcudluğu, məscidlərin, kilsələrin və sinaqoqların fəaliyyət göstərməsi dini müxtəlifliyin Azərbaycanın ictimai həyatında tutduğu yeri nümayiş etdirir. Müxtəlif icmaların mədəni irsinin qorunması, dini abidələrin bərpası və dini konfessiyalar arasında əməkdaşlığın təşviqi dövlətin bu sahədə həyata keçirdiyi siyasətin mühüm istiqamətlərindəndir.

Bu modelin davamlılığını təmin edən əsas amillərdən biri qarşılıqlı hörmət, qanun qarşısında bərabərlik və vətəndaş həmrəyliyi prinsipləridir. Çoxmədəniyyətlilik yalnız müxtəlif dini və etnik qrupların eyni ərazidə yaşaması demək deyil. O, həm də fərqli kimliklərin qorunması ilə ümumi vətəndaşlıq dəyərlərinin uzlaşdırılmasını, cəmiyyət üzvlərinin ortaq gələcək naminə əməkdaşlığını nəzərdə tutur. Azərbaycanın təcrübəsi bu baxımdan milli birliyin mədəni müxtəlifliyin qorunması ilə ziddiyyət təşkil etmədiyini göstərir. Əksinə, düzgün qurulmuş ictimai münasibətlər şəraitində müxtəliflik cəmiyyətin mənəvi və intellektual zənginliyinə çevrilə bilər.

Multikulturalizmin dövlət siyasətinin mühüm istiqaməti kimi inkişaf etdirilməsi bu sahədə institusional əsasların yaradılmasını da zəruri edib. Bakı Beynəlxalq Multikulturalizm Mərkəzinin fəaliyyəti, müxtəlif dini icmalarla əməkdaşlıq, elmi araşdırmaların aparılması və maarifləndirmə təşəbbüsləri Azərbaycanın çoxmədəniyyətlilik təcrübəsinin öyrənilməsinə və beynəlxalq səviyyədə tanıdılmasına xidmət edir. Bununla yanaşı, təhsil müəssisələrində, elmi dairələrdə və ictimai müzakirələrdə mədəni müxtəlifliyin əhəmiyyətinin vurğulanması gənc nəslin tolerantlıq, qarşılıqlı anlaşma və məsuliyyət ruhunda formalaşmasına töhfə verir.

Azərbaycanın beynəlxalq miqyasda mədəniyyətlərarası dialoqun təşviqinə verdiyi töhfələrin ən mühüm nümunələrindən biri “Bakı Prosesi”dir. 2008-ci ildə başlanmış bu təşəbbüs müxtəlif mədəniyyətlər və sivilizasiyalar arasında dialoqun inkişafı, qarşılıqlı etimadın gücləndirilməsi və beynəlxalq əməkdaşlığın genişləndirilməsi məqsədi daşıyır. Sonrakı illərdə təşəbbüsün əhatə dairəsinin genişlənməsi və Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumlarının keçirilməsi Bakının qlobal humanitar gündəlikdə mövqeyini möhkəmləndirib.

Birləşmiş Millətlər Təşkilatı, UNESCO, BMT-nin Sivilizasiyalar Alyansı və digər beynəlxalq tərəfdaşlarla əməkdaşlıq çərçivəsində təşkil olunan forumlar fərqli mədəni və dini mənsubiyyətə malik insanların ortaq problemləri müzakirə etməsi üçün mühüm imkanlar yaradır. Bu tədbirlərdə mədəniyyətlərarası münasibətlərin inkişafı ilə yanaşı, ayrı-seçkiliklə mübarizə, gənclərin dialoq prosesində iştirakı, təhsilin rolu, rəqəmsal mühitdə dözümsüzlüyün qarşısının alınması və mədəni irsin qorunması kimi məsələlər də diqqət mərkəzində olur.

“Bakı Prosesi”nin əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, o, dialoqu yalnız nəzəri müzakirə səviyyəsində saxlamamağa, onu konkret əməkdaşlıq istiqamətinə çevirməyə çalışır. Müasir beynəlxalq münasibətlərdə siyasi fikir ayrılıqlarının və geosiyasi rəqabətin artdığı bir şəraitdə belə platformaların fəaliyyəti xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Çünki davamlı sülh yalnız münaqişələrin dayandırılması ilə məhdudlaşmır; onun üçün xalqlar arasında etimadın bərpası, qarşılıqlı anlaşmanın möhkəmləndirilməsi və fərqli mövqelərin sivil müzakirəsi üçün şərait yaradılması da vacibdir.

Azərbaycanın mədəniyyətlərarası dialoq təşəbbüsləri ölkənin beynəlxalq əlaqələrinin humanitar ölçüsünü də gücləndirir. İqtisadi əməkdaşlıq, enerji təhlükəsizliyi, nəqliyyat və logistika layihələri ilə yanaşı, mədəniyyət, təhsil və humanitar sahələrdə əlaqələrin genişləndirilməsi dövlətlər arasında münasibətlərin daha dayanıqlı əsaslar üzərində qurulmasına imkan verir. Azərbaycan müxtəlif regionları birləşdirən nəqliyyat və enerji marşrutlarının inkişafında iştirak etməklə yanaşı, xalqlar arasında mədəni əlaqələrin möhkəmlənməsinə də töhfə verməyə çalışır. Beləliklə, ölkəmizin körpü rolu həm fiziki infrastrukturu, həm də mənəvi və intellektual mübadiləni əhatə edir.

Rəqəmsallaşma və informasiya texnologiyalarının sürətli inkişafı mədəniyyətlərarası dialoqun qarşısında yeni imkanlarla yanaşı, müəyyən çətinliklər də yaradır. Sosial şəbəkələr və rəqəmsal media müxtəlif cəmiyyətlərin bir-birini daha yaxından tanımasına şərait yaratsa da, dezinformasiya, nifrət nitqi və stereotiplərin yayılması risklərini də artırır. Buna görə də mədəniyyətlərarası dialoqun inkişafı yalnız beynəlxalq forumlarla məhdudlaşmamalı, informasiya məkanında məsuliyyətli davranışın, media savadlılığının və obyektiv məlumatlandırmanın təşviqini də əhatə etməlidir. Bu prosesdə kütləvi informasiya vasitələrinin, təhsil müəssisələrinin və vətəndaş cəmiyyəti institutlarının üzərinə mühüm vəzifələr düşür.

Azərbaycanın çoxmədəniyyətlilik modelinin beynəlxalq səviyyədə tanıdılması ölkənin mədəni irsinin, ədəbiyyatının, musiqisinin, incəsənətinin və tarixi abidələrinin təbliği ilə də sıx bağlıdır. Muğam, aşıq sənəti, xalçaçılıq, memarlıq və digər ənənələr xalqımızın mədəni yaddaşını əks etdirməklə yanaşı, dünya mədəniyyətinə verdiyi töhfələri nümayiş etdirir. Bu irsin qorunması və beynəlxalq auditoriyaya çatdırılması Azərbaycanın yalnız keçmişini təqdim etmir, həm də müasir cəmiyyətin öz tarixi köklərinə bağlılığını və mədəni dialoqa açıqlığını göstərir.

Nəticə etibarilə, Azərbaycanın çoxmədəniyyətlilik modeli ölkənin tarixi təcrübəsini müasir dövlət siyasəti və beynəlxalq təşəbbüslərlə birləşdirən mühüm istiqamətdir. Prezident İlham Əliyevin VII Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumunda səsləndirdiyi fikirlər bu sahənin Azərbaycan üçün strateji əhəmiyyətini bir daha önə çəkir. Ölkəmiz Avropa ilə Asiya arasında coğrafi körpü olmaqla yanaşı, müxtəlif mədəniyyətlərin və dini ənənələrin qarşılıqlı anlaşmasına xidmət edən humanitar platforma kimi də çıxış edir. Azərbaycanın təcrübəsi göstərir ki, fərqli mədəniyyətlər arasında körpülərin qurulması yalnız siyasi zərurət deyil, həm də sülhün, qarşılıqlı etimadın və bəşəri həmrəyliyin möhkəmləndirilməsi üçün vacib şərtdir.

S.ELAY

XQ