Bakı Vaşinqton: 1 ildə əsrə bərabər yaxınlaşma

Sentyabrın 8-də Bakıda Azərbaycan xarici işlər nazirinin müavini Elnur Məmmədovla ölkəmizdə səfərdə olan ABŞ-ın Ermənistandakı müvəqqəti işlər vəkili Deyvid Allenin görüşü diqqətçəkən məqamlarla yadda qaldı. Görüşdə ABŞ-ın Azərbaycandakı müvəqqəti işlər vəkili Emi Karlon da iştirak edib.

Tərəflərin müzakirə etdiyi məsələlərə nəzər saldıqda, ilk növbədə, Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin normallaşdırılması, sülh prosesinin irəlilədilməsi, uzunmüddətli və dayanıqlı sülhün təmin olunması, regionda sabitlik və təhlükəsizliyin möhkəmləndirilməsi kimi mövzular diqqəti çəkir. Amma görüşün gündəliyi bununla məhdudlaşmayıb. Azərbaycan–ABŞ ikitərəfli gündəliyi və Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyasında əks olunan istiqamətlər üzrə gələcək əməkdaşlığın perspektivlərinin də müzakirə edilməsi görüşün daha geniş siyasi məzmun daşıdığını göstərir.

Əslində, son dövrlər Bakı ilə Vaşinqton arasında təmaslara yalnız Cənubi Qafqazdakı proseslər kontekstində baxmaq kifayət deyil. Azərbaycan ABŞ ilə münasibətlərini regional məsələlərdən kənarda da inkişaf etdirmək, ikitərəfli əlaqələri daha geniş və sistemli əməkdaşlıq çərçivəsinə keçirməkdə maraqlıdır. Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyasının gündəmə gəlməsi də məhz bu baxımdan əhəmiyyətlidir.

Xartiyanın əsas əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, o, iki ölkə arasında əməkdaşlığın gələcək istiqamətlərinin daha aydın şəkildə müəyyənləşdirilməsi üçün siyasi çərçivə yaradır. Təbii ki, hər hansı sənədin əhəmiyyəti yalnız onun imzalanması ilə ölçülmür.

Bakı üçün ABŞ ilə münasibətlərdə siyasi dialoq nə qədər vacibdirsə, iqtisadi və praktiki əməkdaşlığın genişləndirilməsi bir o qədər önəmlidir. Azərbaycanın Avropanın enerji təminatına verdiyi töhfə, Şərq–Qərb nəqliyyat bağlantılarında artan əhəmiyyəti və regional iqtisadi layihələrdə iştirakı ilə ABŞ üçün də strateji maraq yaradır. Bu reallıq iki ölkə arasında əməkdaşlığın yalnız siyasi bəyanatlar səviyyəsində deyil, qarşılıqlı iqtisadi maraqlar əsasında inkişaf etdirilməsinə imkanlar yaradır.

Enerji məsələsi bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycanın uzun illər ərzində formalaşdırdığı enerji infrastrukturu və ixrac marşrutları ölkəni Avropanın enerji xəritəsində mühüm tərəfdaşlardan birinə çevirib. Nəqliyyat və regional bağlantılar da eyni dərəcədə vacib istiqamətlərdən sayılır. Bu kontekstdə görüşdə TRIPP-in icrası ilə bağlı məsələnin müzakirəsi diqqət çəkir. Layihə Azərbaycanın regional tranzit imkanları ilə yanaşı, regionda sülh və əməkdaşlığın möhkəmləndirilməsi üçün də yeni perspektivlər açır.

TRIPP-in daha geniş Trans-Xəzər və Şərq-Qərb nəqliyyat şəbəkələrinə inteqrasiyası Azərbaycanın logistika mərkəzi kimi mövqeyini gücləndirməklə yanaşı, region ölkələri arasında iqtisadi və nəqliyyat əlaqələrinin genişlənməsinə şərait yaradır.

Xüsusilə, Azərbaycan və Ermənistan arasında nəqliyyat bağlantılarının inkişafı qarşılıqlı iqtisadi asılılığı artıraraq tərəflər arasında etimadın möhkəmlənməsinə, birgə maraqların formalaşmasına və uzunmüddətli, dayanıqlı sülhün iqtisadi əsaslarının güclənməsinə töhfə verir. Bu mənada, layihə təkcə nəqliyyat və logistika təşəbbüsü deyil, həm də regionda qarşılıqlı faydaya əsaslanan əməkdaşlıq və sülh gündəliyinin mühüm elementlərindən biridir.

Sentyabrın 8-də keçirilən görüşdə TRIPP İnkişaf Şirkətinin yaradılması məsələsinin də müzakirə olunması layihənin artıq siyasi müzakirədən praktiki icra mərhələsinə keçdiyini göstərən mühüm detaldır. Qarşıdakı əsas məsələ maliyyələşmə, tikinti, idarəetmə, təhlükəsizlik və sərhəd prosedurları üzrə mexanizmlərin formalaşdırılmasıdır. Bu mərhələnin uğuru layihənin real iqtisadi nəticələrini müəyyən edəcək.

TRIPP eyni zamanda Azərbaycan–ABŞ Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyasının yaratdığı daha geniş əməkdaşlıq çərçivəsi ilə də uzlaşır. Xartiyada enerji, nəqliyyat, investisiya, ticarət, rəqəmsal inkişaf və yeni texnologiyalar prioritet istiqamətlər kimi önə çəkilir. Bu baxımdan TRIPP iki ölkənin regional və iqtisadi maraqlarının kəsişdiyi praktiki platformalardan birinə çevrilə bilər. ABŞ şirkətləri və investorlarının bu proseslərə cəlb olunması isə Azərbaycana əlavə kapital, texnologiya və yeni biznes imkanları qazandıracaq.

Bu mənada, sentyabrın 8-dəki görüşün əsas əhəmiyyəti siyasi razılaşmaların konkret əməkdaşlıq layihələrinə çevrilmə perspektividir. TRIPP-i yalnız nəqliyyat marşrutu kimi qiymətləndirmək olmaz. Layihənin reallaşması Azərbaycanın tranzit və logistika imkanlarını gücləndirməklə yanaşı, regional iqtisadi əlaqələri genişləndirə, ABŞ-ın Cənubi Qafqazdakı iqtisadi iştirakını artıra və Azərbaycan–Ermənistan arasında əldə olunacaq sülhün davamlılığı üçün əlavə iqtisadi zəmin yarada bilər.

Azərbaycan–ABŞ Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyasının real əhəmiyyəti məhz bundan sonra müəyyənləşdirilən istiqamətlərin konkret layihələrə və nəticələrə çevrilməsi ilə ölçüləcək.

Fikrət SADIXOV,
Qərbi Kaspi Universitetinin professoru, politoloq

TRIPP marşrutunun açılması 3 ölkə – Azərbaycan, Ermənistan və ABŞ arasındakı münasibətlər kontekstində mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu, təkcə nəqliyyat layihəsi deyil, eyni zamanda, regional təhlükəsizliyin möhkəmləndirilməsinə və bölgədə sülhün bərqərar olmasına xidmət edə biləcək mühüm təşəbbüsdür. Layihənin həyata keçirilməsi üçün, təbii ki, hər üç tərəfdən konkret addımlar və səylər tələb olunur.

Görünən odur ki, ABŞ bu layihənin mümkün qədər tez reallaşmasında maraqlıdır. ABŞ rəsmilərinin Azərbaycana səfərləri və bu məsələni Bakıda müzakirə etmələri Vaşinqtonun prosesə xüsusi diqqət ayırdığını göstərir. Bu, həmçinin onu deməyə əsas verir ki, Prezident Donald Trampın administrasiyası marşrutun reallaşması ilə bağlı məsələlərin həlli istiqamətində lazımi addımlar atır. ABŞ rəsmilərinin irəli sürdüyü təkliflərin və aparılan müzakirələrin TRIPP-in daha sürətli şəkildə həyata keçirilməsinə töhfə verə biləcəyini düşünürəm.

Azərbaycan tərəfindən layihənin reallaşması üçün zəruri addımlar atılır. Biz dəfələrlə bəyan etmişik ki, TRIPP-in açılması üçün Azərbaycan öz üzərinə düşən işləri görüb və marşrutun fəaliyyətə başlamasına faktiki olaraq hazırdır. Bu baxımdan, növbəti mərhələdə prosesin əhəmiyyətli hissəsi Ermənistanın üzərinə düşür. Marşrutun Ermənistan ərazisindən keçən hissəsinin reallaşdırılması üçün İrəvanın konkret və ardıcıl addımlar atması vacibdir.

Düşünürəm ki, sentyabrın 8-də Bakıda keçirilən görüşə yalnız növbəti diplomatik təmas kimi baxmaq düzgün olmazdı. Görüşün gündəliyi Azərbaycan–ABŞ münasibətlərində daha geniş və praktik mərhələnin formalaşdığını göstərir. Regional sülh, TRIPP, enerji, nəqliyyat, investisiya, rəqəmsal inkişaf və Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyası bir-birindən ayrı məsələlər deyil, gələcək Azərbaycan–ABŞ əməkdaşlığının bir-birini tamamlayan istiqamətləridir.

İndi əsas məsələ əldə olunan siyasi razılaşmaların konkret nəticələrə çevrilməsidir. Xartiyada müəyyənləşdirilən istiqamətlər üzrə real layihələrin həyata keçirilməsi, TRIPP-in icrası ilə bağlı praktiki məsələlərin həlli və Azərbaycan–ABŞ biznes əlaqələrinin genişləndirilməsi iki ölkə arasındakı münasibətləri daha praktik və dərin strateji tərəfdaşlıq mərhələsinə çıxara bilər. Bu mərhələnin əsas göstəricisi isə imzalanan sənədlərin sayı deyil, onların Azərbaycan və bütövlükdə region üçün yaratdığı real iqtisadi və strateji nəticələr olacaq.

Pünhan ƏFƏNDİYEV
XQ