Belarusda demokratik islahatlar mümkündürmü? ŞƏRH

ABŞ Prezidenti Trampla Belarusun avtoritar lideri Lukaşenkonun telefon danışığından sonra siyasi məhbusların kütləvi azadlığa buraxılması bu ölkəni yenidən dünyanın diqqətinə gətirib.
Sirr deyil ki, Belarusda sərt avtoritar sistem hökm sürür.

İndiyədək bütün seçkilər saxtalaşdırılıb, müstəqil media və QHT-lər məhv edilib, yüzlərlə siyasi məhbus var. Bu səbəbdən də, bir çox Qərb dövlətləri (Aİ, ABŞ) 2020-ci il seçkilərindən sonra Lukaşenkonun legitimliyini tanımır.

2020-ci ildəki etirazlardan sonra Lukaşenko Belarusda idarəçiliyi kəskin avtoritarlaşdırmaq məcburiyyəti qarşısında qaldı və bunu etdi. Etirazların sərt formada yatırılmasından sonra da, cəmiyyətdə müxalif düşüncəli insanlara qarşı genişmiqyaslı təqiblər başladı. Son 5 il ərzində bu proses davam edir və Lukaşenkonun istər daxili, istərsə də xarici siyasəti göstərirdi ki, heç bir yumşalma gözlənilmir.

Tramp prezident olandan sonra, onun avtoritar liderlərə yumşaq münasibəti səbəbindən Ağ Ev və Lukaşenko arasında komunikasiyalar başladı və bu komunikasiyalar ilk bəhrəsini 2025-ci ilin iyun ayında verdi: Lukaşenko 14 siyasi məhbusu azadlığa buraxdı(o cümlədən məşhur Sergey Tixanovskini).

Növbəti nəticələri biz sentyabrda gördük, 52 siyasi məhbus azadlığa buraxıldı.

Son 5 ildə ilk belə hadisədir və bu hadisə çox ciddi suallar ətrafında düşünməyə vadar edir. Siyasi məhbusların azad edilməsi siyadi mesajdırmı?
Mesajdırsa, nəyin mesajıdır və ya nəyin siqnalıdır?
Çox vacib və aktual suallardır.

İlk növbədə insani faktoru qeyd edək, təbii ki, siyasi məhbusların azadlığa qovuşması onlar və onların ailələri üçün çox müsbət hadisədir. Bu aydındır.

Diplomatik baxımdan – bu, ABŞ-a qarşı xoşniyyətli jestdir və Lukaşenkonun sanksiya təzyiqini yumşaltmaq, dialoqa hazır olduğunu göstərmək cəhdidir.

Amma belə addımlar repressiyaların institusional əsaslarına toxunmur: “ekstremizm” haqqında qanunlar, güc strukturları, siyasi motivli qərarlar çıxaran məhkəmələr yerində qalır.

Siyasi məhbusların azad edilməsi demokratik islahatlara siqnal ola bilərmi?

“Lehinə” arqumentlər:

ABŞ-la təmaslar yeni stimullar yarada bilər, rejim göstərir ki, xarici dividendlərə görə güzəştə getməyə hazırdır.

Dəqiq şərtlər olduqda (misal üçün “bütün siyasi məhbusların azad olunması + repressiv qanunların ləğvi əvəzində iqtisadi yardım”) ilk liberallaşma addımları mümkün ola bilər və buna oxşar praktika artıq olub, misal üçün keçmişdə Belarusda qismən yumşalma dövrləri olub, məsələn, 2010-2014-cü illərdə Aİ ilə yaxınlaşmaq üçün bəzi vicdan məhbusları azad olunmuşdu və cəmiyyətdə müəyyən siyasi açılım hiss olunurdu.

“Əleyhinə” arqumentlər:

Lukaşenko siyasi məhbuslardan dəyiş-düyüş vasitəsi kimi istifadə edir – bir qismini azad edir, amma hər an yenilərini həbs edə bilər.

Həqiqi demokratikləşmə elitaların parçalanmasını və ya güc strukturlarının zəifləməsini tələb edərdi -hələ ki, belə bir şey görünmür.

Rusiyanın dəstəyi əsas amil olaraq qalır: Moskva rejimə iqtisadi və hərbi təminat verir, bu da Qərbin təzyiqini azaldır.

Chatham House və Atlantic Councilin aparıcı politoloqları hesab edirlər ki, bu, taktiki manevrdir, strateji kurs dəyişikliyi deyil və demokratikləşmə yalnız xarici təzyiq və daxili dəyişikliklərin birləşməsi ilə mümkündür.

Qərbli diplomatlar isə prosesə ehtiyatlı optimizm ilə yanaşırlar, deyirlər ki, dialoq önəmlidir, amma güzəştlər real qanun və institut dəyişiklikləri ilə bağlı olmalıdır.

Kamran Cəfərov
Gununsesi.info