Berlin arxivində Naxçıvan sənədləri

Faşist Almaniyası Azərbaycanın bu bölgəsində nə axtarırmış?

Tarix yalnız meydanlarda, qalalarda və ya diplomatik masalarda yazılmır. Bəzən o, səssiz arxiv rəflərində gizlənir – yer adları, siyahıyaalma cədvəlləri və idarəçilik sxemləri formasında. Elə sənədlər olur ki, onların üzərində minlərlə insanın taleyi, geosiyasi balansın kəsişməsi və gələcək siyasi xəritələrin konturları dayanır. 1941-ci ildə Naxçıvan haqqında Berlin kabinetlərində aparılan qeydiyyat və təsnifat prosesi də məhz bu qəbildəndir: görünməyən, amma son dərəcə maraqlı sənədlər.

Bir zamanlar SSRİ-nin cənub sərhədinin ən həssas qovşaqlarından biri olan Naxçıvan İkinci Dünya müharibəsi zamanı nasist Almaniyasının Şərq siyasəti üçün adi bir coğrafi xətt deyildi. Bu ərazi Berlinin idarəçilik aparatında ayrı xüsusi mövzu kimi işarələnmiş, onun muxtar statusu, demoqrafik strukturu, sərhəd keçidləri və kommunikasiya xətləri xəritələşdirməyə cəlb edilmişdi. Bu o deməkdir ki, 1941-ci ilin Qafqaz mənzərəsində Naxçıvan yalnız bir “region” deyil, əlahiddə strateji düyün nöqtəsi kimi görünürdü.

Bu araşdırmada ilk dəfə tədqiqata cəlb etdiyimiz həmin görünməyən dosyenin – Bundesarxivin Berlin–Lichterfelde arxiv mərtəbələrində saxlanılan “R 6 – Reichsministerium für die besetzten Ostgebiete” (“RmfdbO”) fondu üzrə rəsmi EAD qeydlərində “Nachitschewan und autonomes Gebietes der (Berg-) Karabachen, 1941” başlıqlı blokun arxasındakı siyasi, idarəçilik və intellektual mexanizmləri haqda söhbət açmağı qarşımıza məqsəd qoymuşuq. Haqqında ilk dəfə bəhs edəcəyimiz bu məsələ Naxçıvan MSSR-in SSRİ daxilindəki muxtar statusunun, Culfa-Araz xətti boyunca logistika əhəmiyyətinin və bölgənin etno-dil xəritələşdirilməsinin həmin il sistemli arxiv blokunda işlənildiyini təsdiqləyən birbaşa kataloq sübutudur.

“RmfdbO” 1941-ci ilin iyulunda Şərq ərazilərinin idarəsi üçün formalaşdırılıb və Qafqaz da bu çətirin altına salınıb. Naxçıvan və Qarabağı başlıq səviyyəsində göstərən EAD qeydində “Nachitschewan und autonomes Gebietes der (Berg-) Karabachen, 1941” frazası, eləcə də “Benutzungsort: Berlin-Lichterfelde” işarəsi yer alır. 1941-ci ildən Georg Leibbrandt “RmfdbO”da “Hauptabteilung I (Politik)” adlı əsas siyasi idarəsinə rəhbərlik edirdi. Bu idarənin tabeliyinə “Ümumi siyasət”, “Ukrayna”, “Ostland (Baltik vilayətlər)”, “Qafqaz”, “Rusiya”, eləcə də “Mətbuat və mədəniyyət” bölmələri daxil idi.

Əldə etdiyimiz bioqrafik məlumatlar onu deməyə əsas verir ki, Qafqaz materialları almanlar üçün son dərəcə əhəmiyyətli olub və bu informasiyalar mərkəzləşdirilmiş şəkildə toplanılıb. Bu baxımdan “1941-ci ilin Naxçıvan dosyesi” də söz yox ki, almanlar üçün xüsusi dəyərə malik idi. Göründüyü kimi, EAD başlığında Naxçıvanın Qarabağla yanaşı, ayrı mövzu vahidi kimi işarələnməsi, Berlinin SSRİ-daxili muxtar quruluşları ayrıca izləndiyini göstərir. Bu, tədqiqatçıya 1941-ci ilin xarici (alman) idarəçilik yaddaşında Naxçıvan MSSR təqdimatının necə qurulduğunu bərpa etməyə imkan verir.

Bundan başqa, “RmfdbO” dosyelərində sərhəd bölgələri üzrə dəmir yolu, körpülər, poçt-teleqraf kimi rabitə damarları standart toplanırdı. Maraqlıdır ki, alman arxivində Culfa-Araz xəttinin (SSRİ-İran keçidinin) qeydi vardır. Təsadüfi deyil ki, almanların “Verkehr/Verwaltung/Statistik” bölmələri idarəçilik planlaşdırmasının əsas sütunları idi. Digər tərəfdən, PuSte xətti SSRİ materiallarının tərcümə və işlənməsi, azlıqların tarixi-mövcud vəziyyətinin öyrənilməsi ilə məşğul olduğundan həmin arxiv sənədlərində Naxçıvan üzrə etno-dil bölgüsü, toponim variantları və siyahıyaalma əsaslı cədvəllər mövcuddur.

İranla təmasda olan Araz hövzəsi və Culfa keçidi Naxçıvanı 1941-ci ilin hərbi-logistika məntiqində “darvaza”ya çevirirdi. Bu baxımdan “RmfdbO” mandatının məhz belə qovşaqları xəritələşdirməsi təsadüfi deyil. Başlıqda Naxçıvan MSSR-in ayrıca çəkilməsi, SSRİ-nin federal-muxtar iyerarxiyasının Berlin kataloqunda xüsusi qeyd edildiyini göstərir.

Beləliklə, 1941-ci ilin Bundesarxiv materialları Naxçıvanın tarixini öz daxilimizdəki xronikalardan kənar – xarici idarəçilik şüurunun xəritəsində görməyə imkan verir. Nasist Almaniyasının Şərq siyasətində Naxçıvanın ayrıca qeyd edilməsi, bu ərazinin Moskva-mərkəzli SSRİ idarəetmə sistemindəki muxtar statusunun Berlin tərəfindən diqqətlə izlənildiyini və qiymətləndirildiyini göstərir. Araşdırılan arxiv blokları Naxçıvanın yalnız coğrafi mövqe kimi deyil, sərhəd, etno-dil tərkibi, kommunikasiya və siyasi simvolizm baxımından strateji düyün kimi qəbul olunduğunu sübut edir.

Buradan iki mühüm nəticə çıxır: Birincisi, 1941-ci ildə Naxçıvanın xarici kəşfiyyat və idarəçilik sənədlərində ayrıca dosye kimi işlənməsi bölgənin öz geosiyasi çəkisini tarixi reallıqlarla təsdiqləyir. Bu, Naxçıvanın tarixi rolunun lokal yox, regional və transregional çərçivədə formalaşdığını göstərir. İkincisi, RMfdbO və PuSte materialları göstərir ki, Qafqazın etno-demoqrafik xəritələşdirilməsi təsadüfi hərbi planlaşdırma deyil, sistemli siyasi mühəndislik prosesinin tərkib hissəsi idi.

Bu sənədlər Naxçıvanın demoqrafik strukturunun, toponimlərinin və sərhəd nəzarət zolağının xüsusi analitik kateqoriyalarla işlənildiyini sübut edir.

Deməli, Naxçıvanın 1941-ci il arxiv bərpası təkcə tarixi faktların yenidən təsbit edilməsi deyil, həm də tarix şüurunun tənqidi açılması, Naxçıvanın beynəlxalq arxivlərdəki siyasi portretinin oxunması və bölgənin geosiyasi mahiyyətinin daha geniş miqyasda anlaşılması üçün yeni mərhələnin başlanğıcıdır. Başqa sözlə, Berlin arxivlərindəki bu sənədlər Naxçıvan haqqında sadəcə keçmişi danışmır – onlar gələcəyin tədqiqat istiqamətlərini də müəyyən edir.

Yunis XƏLİLOV,
Naxçıvan Dövlət Universiteti ümumi hüquq kafedrasının müəllimi