Bəşəriyyət 900 min il əvvəl demək olar yox olub: Nə baş verib?

Uzaq keçmişin müəyyən bir mərhələsində insanlıq tamamilə yox olmağa çox yaxın ola bilərdi. 

Qaynarinfo xəbər verir ki, bu barədə bioloq Skott Traversin "Forbes” üçün yazdığı məqalədə qeyd edib.

Onun sözlərinə görə, "Science” jurnalında 2023-cü ildə dərc olunan genetik tədqiqatın məlumatları göstərir ki, təxminən 900 min il əvvəl əcdadlarımız son dərəcə ciddi populyasiya azalması yaşayıb. Həmin dövrdə 100 mindən artıq il ərzində cəmi bir qədər çox min nəfər mövcud olub. Bu, iri məməlilər üçün qeydə alınmış ən ağır populyasiya böhranlarından biri sayılır və insanlığı hələ formalaşma mərhələsində məhv edə bilərdi.

Lakin bu iddia ciddi mübahisələrə səbəb olub: doğrudanmı bu hadisə yox olma həddinə qədər yaxın idi, yoxsa genetik analizlərin məhdudiyyətləri nəticəsində yaranan bir illüziyadır? Bəs əslində nə baş verib və buna hansı amillər gətirib çıxarıb?

İnsan DNT-sində "dar boğaz”

2023-cü il tədqiqatında alimlər Afrika və Afrika xaricindəki populyasiyalardan 3000-dən çox müasir insanın genetik məlumatlarını təhlil ediblər. Nəticələrə əsasən, təxminən 930 min il əvvəl başlayaraq 813 min il əvvələ qədər insan populyasiyasının effektiv sayı — yəni genlərini növbəti nəslə ötürə bilən, uğurla çoxalan fərdlərin sayı — kəskin şəkildə azalaraq 1280 nəfərə düşüb. Bu, əvvəlki səviyyələrlə müqayisədə 98 faizdən çox azalma deməkdir. Üstəlik, nəticələr göstərir ki, bu "dar boğaz” vəziyyəti 100 min ildən artıq davam edib ki, bu da belə dərin demoqrafik kollaps üçün son dərəcə uzun müddətdir. Təkamül baxımından bu, insanlığın yox olma həddində olması anlamına gəlir.

İqlim dəyişiklikləri

Bu "dar boğaz” dövrü erkən pleystosendən orta pleystosenə keçid mərhələsində baş verən dərin ekoloji sarsıntılarla üst-üstə düşür. Təxminən bir milyon il əvvəl Yer kürəsinin iqlim sistemi kəskin dəyişikliklərə məruz qalıb: buzlaq örtükləri genişlənib, dəniz səviyyəsi aşağı düşüb, Afrika və Avrasiya ekosistemləri isə dəfələrlə dağılma ilə üzləşib.

İnsanlığın erkən əcdadları üçün bu dəyişikliklər fəlakətli olub. Qida mənbələri məhdudlaşıb, yaşayış əraziləri parçalanıb və bu da sağ qalmağı xeyli çətinləşdirib. Məhz buna görə də onlar bir çox növlərin qısa müddətli azalmadan sonra sürətlə bərpa olunması kimi tez toparlana bilməyiblər.

Genetik "yenidən yüklənmə”

Bəzi alimlər hesab edir ki, bu populyasiya azalması genetik baxımdan bir növ "yenidən yüklənmə” rolunu oynayıb. Bu proses genetik müxtəlifliyi azaldaraq sonrakı təkamül yenilikləri üçün zəmin hazırlamış ola bilər.

Həmçinin bu "dar boğaz” dövrü insanların digər insansı meymunlarda olduğu kimi 48 xromosomdan bu gün malik olduğumuz 46 xromosoma keçidi ilə bağlı tarixlə də üst-üstə düşür. Skott Traversin qeyd etdiyi kimi, xromosomların birləşməsi təkbaşına bizi insan etməsə də, kiçik və təcrid olunmuş populyasiyada genetik dəyişikliklərin yaranmasını, yayılmasını və möhkəmlənməsini xeyli asanlaşdırıb.

Doğrudanmı insanlıq yox olma həddində idi?

Bununla belə, bütün genetiklər 900 min il əvvəlki bu "dar boğaz”ın real demoqrafik fəlakəti əks etdirdiyinə əmin deyil. "Genetics” jurnalında 2024-cü ildə dərc olunan sonrakı araşdırmada digər tədqiqatçılar bildiriblər ki, 2023-cü il tədqiqatının nəticələri statistik artefakt ola bilər — yəni real populyasiya azalması deyil, modeldəki fərziyyələrin yaratdığı bir qanunauyğunluq.

Aydın