Beynəlxalq nizam ciddi sınaq qarşısındadır ŞƏRH

"Həqiqətən də, dünyada hazırda 60-dan çox münaqişə ocağının mövcudluğu beynəlxalq nizamın olduqca ciddi sınaqdan keçdiyini göstərir". Bunu SİA-ya açıqlamasında politoloq Rəşad Bayramov deyib.

Onun sözlərinə görə, bu fakt həm regionlararası, həm də daxili qarşıdurmaların yalnız lokal təsir göstərmədiyini, eyni zamanda qlobal təhlükəsizlik və diplomatik mexanizmlərin iflasının əlaməti olduğunu açıq şəkildə ortaya qoyur: "Qəzza bölgəsində baş verən hadisələr, Rusiya - Ukrayna müharibəsi və İran ətrafında mövcud olan gərginlik bu tendensiyanı xüsusilə dramatik şəkildə nümayiş etdirir.

Qəzzada müşahidə olunan son gərginliklər İsrail - Fələstin münaqişəsinin uzunmüddətli və davamlı həllinin tapılmaması ilə birbaşa bağlıdır. Hər yeni eskalasiya dalğası zamanı beynəlxalq təşkilatlar, BMT və regional güc mərkəzləri sanki təsir imkanları məhdud olan strukturlar kimi görünür. Qlobal diplomatik mexanizmlərin mövcudluğu formal xarakter daşıyır və tərəflərin radikal addımları qarşısında real nəticə vermək gücündə olmur. Bu vəziyyət beynəlxalq hüququn və humanitar mexanizmlərin effektivliyi barədə ciddi suallar doğurur və onların praktik təsir imkanlarının məhdudluğunu göstərir.

Eyni zamanda, Rusiya - Ukrayna müharibəsi dünya nizamını yeni reallıqla üz-üzə qoymuşdur. Bu qarşıdurma artıq yalnız regional çərçivədə qiymətləndirilmir, qlobal enerji bazarından tutmuş qida təhlükəsizliyinə qədər bir çox sahəyə təsir göstərən strateji böhran kimi xarakterizə olunur. ABŞ, NATO, Avropa İttifaqı və digər beynəlxalq institutlar müharibənin dayandırılması üçün diplomatik vasitələrdən istifadə etməyə çalışsalar da, uzunmüddətli və dayanıqlı sülh perspektivi hələ də qeyri-müəyyən olaraq qalır.

Təkcə bu iki böhran belə göstərir ki, beynəlxalq sistemin formal mexanizmləri, o cümlədən sanksiyalar, barışıq təşəbbüsləri və qəbul edilən qətnamələr real güc balansını dəyişdirmək üçün kifayət etmir. Qlobal nizamın eskalasiya qarşısında zəifliyi açıq şəkildə görünür. Hər yeni münaqişə beynəlxalq hüququn və kollektiv təhlükəsizlik mexanizmlərinin yalnız məhdud təsir imkanlarına malik olduğunu təsdiqləyir.

Bu proses eyni zamanda geosiyasi balansın dəyişdiyini nümayiş etdirir. Kiçik və orta ölçülü dövlətlərin rolu artmaqla yanaşı, böyük güclər də sanksiyalar və diplomatik təzyiqlərə baxmayaraq, hərbi və strateji maraqlarını qorumaq imkanlarını saxlayırlar. Beləliklə, beynəlxalq nizamın daha çox maraqlar balansı prinsipi üzərində qurulduğu aydın görünür, humanitar və hüquqi prinsiplər isə ikinci plana keçir.

Nəticə etibarilə, 60-dan çox münaqişə ocağının mövcudluğu beynəlxalq mexanizmlərin real eskalasiya qarşısında təsir gücünün məhdud olduğunu bir daha sübut edir. Bu vəziyyət həm qlobal təhlükəsizliyin, həm də regionlarda insan həyatının dəyərinin necə həssas və kövrək olduğunu göstərir. Dünya artıq yalnız hüquqi normalar üzərində idarə olunan sistem deyil; burada güc amili, strateji maraqlar və regional hegemoniyalar həlledici rol oynayır.

BMT və regional bloklar qətnamə qəbul etməklə kifayətləndikcə, onların icrasını təmin edən konkret sanksiya mexanizmləri, məhkəmə prosedurları və effektiv beynəlxalq hüquqi alətlər tam gücü ilə işləmədikcə münaqişələrin davam etməsi qaçılmaz olaraq qalır".