Beynəlxalq təşkilatların gələcəyi

BMT sistemi islahatlara hazırdırmı?

1945-ci ildə yaradılan Birləşmiş Millətlər Təşkilatı (BMT) İkinci Dünya müharibəsinin dağıdıcı nəticələrindən sonra beynəlxalq sülhü və təhlükəsizliyi qorumaq, dövlətlər arasında əməkdaşlığı inkişaf etdirmək və gələcək müharibələrin qarşısını almaq məqsədi daşıyan ən böyük qlobal siyasi institut kimi formalaşdı. BMT-nin yaradılması təsadüfi tarixi hadisə deyildi. XX əsrin birinci yarısında iki dünya müharibəsinin baş verməsi göstərdi ki, dövlətlərin yalnız milli maraqlara əsaslanan rəqabəti qlobal fəlakətlərə səbəb ola bilər. Buna görə də yeni beynəlxalq sistemin əsas ideyası güc siyasətini müəyyən hüquqi və institusional çərçivə daxilində məhdudlaşdırmaq idi.

Lakin 1945-ci ildə yaradılan dünya sistemi ilə XXI əsrin geosiyasi reallıqları arasında ciddi fərqlər mövcuddur. BMT yarandığı zaman təşkilatın 51 təsisçi üzvü var idi. Bu gün isə təşkilat 193 üzv dövləti birləşdirir. Dünya dövlətlərinin sayı, iqtisadi güc mərkəzləri, regional təsir imkanları və qlobal problemlərin xarakteri əsaslı şəkildə dəyişib. Buna baxmayaraq, BMT Təhlükəsizlik Şurasının əsas strukturu hələ də İkinci Dünya müharibəsindən sonra formalaşmış model əsasında fəaliyyət göstərir.  Məhz bu səbəbdən son onilliklər ərzində BMT sisteminin islahatı məsələsi beynəlxalq gündəliyin başlıca mövzularından birinə çevrilib. Əsas müzakirə obyekti isə Təhlükəsizlik Şurasının strukturu, daimi üzvlük sistemi və veto mexanizmidir.

BMT Təhlükəsizlik Şurası beynəlxalq sülh və təhlükəsizliyin qorunmasına görə əsas məsuliyyət daşıyan orqandır. Şura 15 üzvdən ibarətdir. Onlardan 5-i daimi üzvlərdir: ABŞ, Rusiya, Çin, Fransa və Böyük Britaniya. Digər 10 üzv isə Baş Assambleya tərəfindən ikiillik müddətə seçilir. Daimi üzvlərin əsas üstünlüyü veto hüququna malik olmalarıdır. Veto mexanizmi BMT Nizamnaməsinin yaradılması zamanı böyük dövlətlərin razılığını təmin etmək məqsədilə tətbiq edilmişdi. İkinci Dünya müharibəsindən sonra beynəlxalq sistemin memarları hesab edirdilər ki, dünya siyasətində əsas güclərin iştirakı olmadan heç bir kollektiv təhlükəsizlik mexanizmi effektiv işləyə bilməz. Buna görə də ABŞ, Sovet İttifaqı, Böyük Britaniya, Fransa və Çin kimi dövlətlərə xüsusi status verildi. Bu yanaşmanın məntiqi ondan ibarət idi ki, böyük dövlətlərin maraqları nəzərə alınmasa, onlar beynəlxalq təşkilatdan kənarda qala və ya onun qərarlarını qəbul etməyə bilərdilər. Başqa sözlə, veto mexanizmi bir tərəfdən böyük dövlətlər arasında razılaşmanı qorumaq vasitəsi kimi yaradıldı, digər tərəfdən isə zaman keçdikcə beynəlxalq sistemdə təmsilçilik problemi yaratdı.

Bu gün əsas suallardan biri belədir: 1945-ci ilin güc balansına əsaslanan Təhlükəsizlik Şurası XXI əsrin çoxqütblü dünyasını nə dərəcədə əks etdirir? Bu sualın yaranmasının əsas səbəblərindən biri qlobal güc mərkəzlərinin dəyişməsidir. 1945-ci ildə Asiya, Afrika və Latın Amerikasının böyük hissəsi müstəmləkə idarəçiliyi altındaydı, bu regionların beynəlxalq qərarvermədə iştirakı məhdud idi. Bu gün isə həmin regionlar dünya siyasətində daha mühüm rol oynayır. Məsələn, Afrika qitəsi BMT üzvlərinin dörddə birindən çoxunu təşkil edir, lakin Təhlükəsizlik Şurasında daimi yerə malik deyil. Hindistan dünyanın ən böyük əhali sayına malik ölkəsi və dünyanın ən böyük iqtisadiyyatlarından biri olsa da, veto hüququ olan daimi üzvlər sırasında yoxdur. Braziliya, Yaponiya və Almaniya kimi ölkələr də uzun müddətdir Təhlükəsizlik Şurasının genişləndirilməsi tərəfdarları kimi çıxış edir.

BMT Təhlükəsizlik Şurasının islahatı ilə bağlı danışıqlar artıq onilliklərdir davam edir. BMT Baş Assambleyası 2008-ci ildən Təhlükəsizlik Şurasında ədalətli regional təmsilçilik və üzvlərin artırılması məsələsi üzrə hökumətlərarası danışıqlar aparır. Lakin bu proses hələ də yekun siyasi razılaşma ilə nəticələnməyib. Bunun əsas səbəbi maraqların toqquşmasıdır. Təhlükəsizlik Şurasının genişləndirilməsi ideyasını dəstəkləyən dövlətlərin mövqeyi budur ki, yeni geosiyasi reallıq daha geniş təmsilçilik tələb edir. Lakin mövcud daimi üzvlər veto mexanizminin və öz xüsusi statuslarının dəyişdirilməsi məsələsində ehtiyatlı mövqe tuturlar.

Beynəlxalq münasibətlər üzrə tanınmış alimlər də bu məsələyə müxtəlif yanaşmalar sərgiləyirlər. Harvard Universitetinin professoru Joseph Nye hesab edir ki, XXI əsrdə güc anlayışı yalnız hərbi imkanlarla ölçülmür; legitimlik, institutlar və qlobal əməkdaşlıq imkanları da dövlətlərin təsir gücünü müəyyən edir. Bu yanaşmaya görə, beynəlxalq təşkilatların legitimliyi onların yalnız hüquqi statusundan yox, həm də qlobal reallıqları nə qədər əks etdirməsindən asılıdır. Beynəlxalq münasibətlər üzrə digər məşhur alim John Mearsheimer isə daha realist yanaşma irəli sürür. Onun fikrincə, beynəlxalq sistemdə böyük dövlətlərin rəqabəti həmişə mövcud olacaq və beynəlxalq təşkilatların imkanları böyük güclərin maraqları ilə məhdudlaşacaq. Bu iki yanaşma arasında əsas fərq ondan ibarətdir ki, liberal məktəb beynəlxalq institutların dövlətlərin davranışını dəyişə biləcəyinə inanır, realist yanaşma isə böyük güclərin maraqlarını əsas faktor kimi qiymətləndirir.

BMT-nin qarşılaşdığı başlıca problem də məhz bu iki reallıq arasında balans yaratmaqdır. Bir tərəfdən dünya daha çox beynəlxalq əməkdaşlığa ehtiyac duyur. İqlim dəyişiklikləri, pandemiyalar, kütləvi miqrasiya, terrorizm, kibertəhlükəsizlik və iqtisadi böhranlar heç bir dövlət tərəfindən təkbaşına həll edilə bilməz. Digər tərəfdən isə böyük dövlətlər arasında geosiyasi rəqabət çoxtərəfli mexanizmlərin effektivliyini məhdudlaşdırır.

Veto məsələsi bu problemin ən aydın nümunəsidir. Tənqidçilər hesab edirlər ki, veto hüququ bəzən Təhlükəsizlik Şurasının beynəlxalq böhranlara vaxtında cavab verməsinə mane olur. Xüsusilə Suriya, Ukrayna və Yaxın Şərq kimi məsələlərdə veto mexanizmi ilə bağlı ciddi müzakirələr aparılıb.  Digər tərəfdən, veto tərəfdarları bildirirlər ki, bu mexanizm olmasaydı, böyük dövlətlərin BMT sistemi daxilində qalmasını təmin etmək daha çətin olardı. Onların fikrincə, veto müəyyən mənada beynəlxalq sistemdə böyük güclər arasında birbaşa münaqişənin qarşısını alan siyasi mexanizmdir. Beləliklə, əsas məsələ veto hüququnun mövcud olub-olmamasından daha genişdir. Əsas məsələ XXI əsrin beynəlxalq münasibətlər sistemində legitimlik və effektivlik arasında necə balans yaradılacağıdır.

BMT-nin gələcəyi yalnız struktur dəyişikliklərindən asılı olmayacaq. Təşkilatın qarşıdakı dövrdə əsas vəzifəsi dəyişən dünyanın problemlərinə uyğunlaşmaq, yeni güc mərkəzlərini daha effektiv şəkildə sistemə daxil etmək və beynəlxalq hüququn nüfuzunu qorumaq olacaq. Beynəlxalq təşkilatlar tarix boyu dəyişən reallıqlara uyğunlaşmaq məcburiyyətində qalıb. Millətlər Liqasının uğursuzluğu göstərdi ki, beynəlxalq institutlar dəyişən təhlükəsizlik mühitinə cavab verə bilmədikdə öz təsir imkanlarını itirir. BMT-nin əsas üstünlüyü isə ondan ibarətdir ki, o, hələ də bütün dövlətləri bir araya gətirən yeganə universal siyasi platformadır. Gələcəyin qlobal idarəetmə modeli böyük ehtimalla nə tam köhnə sistemin davamı, nə də tamamilə yeni struktur olacaq. Daha real ssenari BMT sisteminin mərhələli şəkildə yenilənməsi, regional təşkilatlarla əməkdaşlığın gücləndirilməsi və qərarvermə prosesində daha geniş təmsilçiliyin təmin edilməsidir. XXI əsrdə dünyanın qarşısında duran əsas problem beynəlxalq təşkilatların mövcudluğu məsələsi deyil. Əsas məsələ onların dəyişən dünyanın tələblərinə uyğun fəaliyyət göstərə bilməsidir.

BMT-nin gələcəyi bu suala veriləcək cavabdan asılı olacaq: dünya dövlətləri ortaq problemləri həll etmək üçün mövcud fərqləri idarə etməyə hazırdırmı? Çünki müasir dünyanın mürəkkəb çağırışları göstərir ki, heç bir dövlət qlobal problemləri təkbaşına həll etmək imkanına malik deyil. Beynəlxalq əməkdaşlığın gələcəyi isə yalnız təşkilatların strukturu ilə deyil, dövlətlərin siyasi iradəsi ilə müəyyən olunacaq.

Kəramət QƏNBƏROV,

Azərbaycan Respublikasının

Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasının “Dövlət qulluğu və kadr siyasəti” kafedrasının müəllimi, Beynəlxalq hüquq üzrə ekspert