Beynim yorulub, yoxsa...

Zehni və fiziki yorğunluğun fərqləri

İnsan bəzən saatlarla fiziki iş görməsə də, özünü tükənmiş hiss edir. Kompüter qarşısında keçirilən uzun iş günü, ardı-arası kəsilməyən telefon zəngləri, qərar vermək məcburiyyəti, narahatlıq və düşüncələr enerjimizi səssizcə tükədə bilir. Elə zamanlar da olur ki, gün ərzində görülən ağır fiziki işdən sonra insanın əzələləri ağrıyır, bədəni sanki hərəkət etmək istəmir. Söhbət zehni və fiziki yorğunluqdan gedir. Ancaq müasir həyatın sürətli ritmində bu iki yorğunluq çox vaxt bir-birinə qarışır. İnsan fiziki cəhətdən oturaq həyat sürsə də, zehni baxımdan həddindən artıq yüklənə bilər.

Zehni yorğunluq özünü necə göstərir?

Zehni yorğunluğun ən xarakterik xüsusiyyəti beynin əvvəlki kimi “işləməməsidir”. İnsan diqqətini toplamaqda çətinlik çəkir, sadə qərarları belə vermək ağır gəlir, oxuduğunu təkrar-təkrar oxumağa ehtiyac duyur. Bəzən ən adi sözü xatırlamaq çətinləşir.

Belə vəziyyətdə insan fiziki baxımdan çox iş görməyib, amma beynində sanki uzun bir iş növbəsini başa vurub. Daimi narahatlıq, stress, çoxsaylı işlər, informasiya bolluğu, yuxusuzluq və fasiləsiz ekran istifadəsi zehni yorğunluğu artıra bilər.

Fiziki yorğunluğun siqnalları fərqlidir

Fiziki yorğunluqda isə bədən daha çox “danışır”. Əzələlərdə ağırlıq, halsızlıq, hərəkət etmək istəyinin azalması, fiziki fəaliyyət zamanı əvvəlkindən daha tez yorulmaq bu vəziyyətin əsas əlamətləri sırasında ola bilər. Məsələn, ağır yük qaldırmaq, uzun müddət ayaq üstə qalmaq, intensiv idman etmək və ya fiziki iş görməkdən sonra yaranan yorğunluq normal fizioloji reaksiyadır. Orqanizm enerji sərf edib və bərpa üçün istirahətə ehtiyac duyur.

Amma burada mühüm bir fərq var: normal yorğunluq adətən səbəb aradan qalxdıqda və insan kifayət qədər dincəldikdə azalır. Davamlı və səbəbi izah olunmayan yorğunluq isə başqa məsələyə işarə edə bilər.

Yorğunluğun ən böyük “düşməni”

Bəzən yorğunluğun qarşısını qəhvə və yaxud enerji içkiləri ilə almağa çalışırlar. Halbuki orqanizmin əsas bərpa mexanizmlərindən biri keyfiyyətli yuxudur. Yuxu rejiminin pozulması yorğunluğun ən geniş yayılmış səbəblərindən biridir. Buna görə hər gün təxminən eyni vaxtda yatmaq və oyanmaq, yatmazdan əvvəl sakitləşdirici rejim yaratmaq, yataq otağında işıq və səs-küyü azaltmaq faydalı ola bilər.

Həmişə yataqda uzanmaq çıxış yolu deyil

Mövzu barədə fikirlərini “Yeni Azərbaycan”la bölüşən terapevt-həkim Fizuli Zeynalov bildirib ki, günümüzdə sosial şəbəkələr, xəbərlər, mesajlar, videolar və fasiləsiz informasiya axını beynin daim yeni məlumat emal etməsinə səbəb olur: “Buna görə zehni yorğunluq zamanı sadəcə işdən uzaqlaşmaq yox, beyinə informasiya fasiləsi vermək də vacibdir. Sakit gəzinti, musiqiyə qulaq asmaq, nəfəs məşqləri, təbiətdə vaxt keçirmək və ekranlardan müəyyən müddət uzaq qalmaq zehni yüklənməni azaltmağa kömək edə bilər.

Fiziki yorğunluğun çarəsi isə həmişə yataqda uzanmaq deyil. Bu, ilk baxışda paradoksal görünə bilər. İnsan yorulubsa, niyə hərəkət etsin? Lakin hərəkətsizlik özü də yorğunluğu artıran amillərdən biri ola bilər. Sağlamlıq imkanları olan insanlar üçün müntəzəm və ölçülü fiziki aktivlik uzunmüddətli perspektivdə enerji səviyyəsinin yaxşılaşmasına kömək edə bilər. Hətta qısa gəzinti belə enerji hissini artıra bilər.

Burada əsas məsələ özünü həddindən artıq yükləməməkdir. Yorğunluq zamanı ən doğru yanaşma ya heç nə etmə, ya da özünü tam gücə sal prinsipi deyil. Fəaliyyəti gün ərzində bölmək, aralarda qısa fasilələr vermək və yükü tədricən artırmaq daha məqsədəuyğundur”.

Enerjinin vacib komponentləri

Terapevtin sözlərinə görə, gün ərzində uzun müddət ac qalmaq, balanssız qidalanmaq və kifayət qədər maye qəbul etməmək insanın enerjisinə təsir göstərə bilər: “Enerji səviyyəsini qorumaq üçün müntəzəm və balanslı qidalanma, kifayət qədər maye qəbulu vacibdir. Qəhvə və şəkərli məhsullar qısa müddətlik enerji artımı hissi yaratsa da, bu, yorğunluğun əsas səbəbini aradan qaldırmır”.

Beynin də fasiləyə ehtiyacı var

Həkimin sözlərinə görə, zehni yorğunluq zamanı insanın iş qabiliyyətini bərpa etməsi üçün yalnız fiziki istirahət kifayət deyil: “Beynin də fasiləyə ehtiyacı var. Gün ərzində fasiləsiz işləmək, daim telefon və kompüter qarşısında olmaq, eyni vaxtda bir neçə məsələni həll etməyə çalışmaq zehni yüklənməni artırır. Buna görə iş rejimində qısa fasilələr, normal yuxu, açıq havada gəzinti və fiziki aktivlik mühüm rol oynayır. Əsas məsələ insanın öz bədənini dinləməsi və yorğunluğun səbəbini düzgün müəyyənləşdirməsidir”.

Nə vaxt təhlükəlidir?

F.Zeynalov qeyd edib ki, insanın kifayət qədər yatmasına, qidalanmasına və istirahət etməsinə baxmayaraq, özünü həftələrlə yorğun hiss etməsi təhlükəli ola bilər: “Davamlı yorğunluğun səbəbləri arasında anemiya, şəkərli diabet, qalxanabənzər vəzin fəaliyyət pozuntuları, yuxu problemləri, depressiya və digər sağlamlıq problemləri də ola bilər.

Sinə ağrısı, nəfəs darlığı, ürək döyüntüsünün kəskin sürətlənməsi və ya nizamsızlaşması, huşunu itirəcək kimi olma, qeyri-adi qanaxma və güclü baş ağrısı ilə müşayiət olunan yorğunluq təcili tibbi qiymətləndirmə tələb edə bilər”.

Yeganə BAYRAMOVA