“Bir dəfə yoxlayım, heç nə olmaz...” Zərərli vərdişlərə “yox” demək həyatın özünə “bəli” deməkdir MÜSAHİBƏ

Müasir cəmiyyətdə insanların gündəlik həyatına təsir edən ən ciddi problemlərdən biri də zərərli vərdişlərdir. Siqaret çəkmə, alkoqol istifadəsi, narkotik maddələrə meyl, texnologiyadan asılılıq kimi vərdişlər yalnız insan sağlamlığını deyil, həm də ailə münasibətlərini, sosial əlaqələri və ümumi həyat keyfiyyətini mənfi istiqamətdə dəyişir. 

Bu vərdişlərin formalaşması, yayılması və onlardan xilas yolları isə geniş və çoxşaxəli bir mövzudur.

Bakıvaxtı.az-ın əməkdaşı bu məsələyə aydınlıq gətirmək, zərərli vərdişlərin sosioloji aspektlərini və onların aradan qaldırılması yollarını öyrənmək üçün sosioloq Məhbubə Mehdiyeva ilə söhbətləşib.

Müsahibədə zərərli vərdişlərin səbəbləri, onların cəmiyyətə təsiri və fərdlərin bu vərdişlərdən necə qurtula biləcəyi barədə dəyərli fikirlər yer alır.

- Zərərli vərdişlər nədir?

- Zərərli vərdişlər - insanın sağlamlığına və sosial həyatına ziyan vuran davranışlardır. Bura narkotiklər, siqaret, spirtli içkilər, qumar, internet asılılığı və digər mənfi meyillər daxildir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatına görə, dünyada 35 yaşdan aşağı insanların 60%-i həyatlarının müəyyən dövründə azı bir zərərli vərdişə sahib olub.

- Dopamin və serotonin nədir? Onlar niyə önəmlidir?

- Dopamin və serotonin beyində olan kimyəvi maddələrdir, hansı ki, bizim əhval-ruhiyyəmizə təsir edir. Dopamin bizə xoşbəxtlik, məmnunluq hissi verir, yəni beyin deyir ki, “yaxşı iş gördün, təkrar elə”. Məsələn, sevdiyin yeməyi yeyəndə ya dostlarınla güləndə dopamin artar.
Serotonin isə insanı sakit və rahat saxlayır. Əgər serotonin az olsa, adam kədərlənə, əsəbiləşə və yuxusuz qala bilər.
Narkotik maddələr bu maddələrin balansını pozur, dopamini çoxaldır, amma süni, yəni normal deyil. Sonra beyin özünü düzəldə bilmir və insan həqiqi xoşbəxtlikdən uzaqlaşır, asılılıq yaranır.

- Sizcə, bu vərdişlərə daha çox kimlər meyllidir?

- Ən çox təhlükə altında olanlar gənclərdir. BMT-nin Narkotiklər və Cinayətkarlıq üzrə İdarəsi bildirir ki, dünyada narkotik istifadəçilərinin 42%-i 15–29 yaş aras şəxslərdir. Azərbaycanda da risk qrupuna əsasən 16–25 yaş arası gənclər daxildir. Stress, sosial təzyiq, diqqət çatışmazlığı və sevgisizlik bu vərdişlərə sürükləyir.

- Bu vərdişlərə aludə olmağın nəticələri necə olur?

- Fiziki baxımdan qaraciyər, ağciyər, ürək-damar sistemində fəsadlar yaranır. Psixoloji baxımdan isə özünüidarə azalır, depressiya, təşviş, panik atak kimi pozuntular artır. Məsələn, Avropa Narkotik və Narkomaniya Müşahidə Mərkəzi bildirir ki, hər il 700 mindən çox insan narkotiklə bağlı xəstəliklərdən həyatını itirir.

- İnsan niyə belə təhlükəli vərdişlərə başlayır?

- Əsas səbəb maraq, sosial təzyiq və bəzən emosional boşluqdur. İnsan bəzən “bir dəfə yoxlayım, nəsə olmaz” deyə düşünür. Amma bu, çox təhlükəlidir. Əlavə olaraq, gənclər bəzən özlərini cəmiyyətə sübut etmək istəyirlər, bəzən isə sadəcə ətraf mühitin təsirinə düşürlər.

- Bəs narkotiklər insan bədənində ilk olaraq hansı orqanlara zərər verir?

- Ən çox zərər alan orqan beyindir. Narkotik maddələr beyindəki kimyəvi balansı pozur, dopamin və serotonin kimi hormonların səviyyəsini dəyişdirir. Bu da insanın əhval-ruhiyyəsini, yaddaşını, diqqətini və qərarverməsini ciddi şəkildə təsir edir. Bundan sonra isə ürək, qaraciyər və böyrəklər zədələnir.

- Psixoloji təsirlər nələrdir?

- İstifadə edən insan əsəbi, depressiv, tənhalaşmış olur. Onun ətrafdakı insanlarla əlaqəsi zəifləyir, bəzən aqressiv davranışlar ortaya çıxır. Uzun müddətli istifadə nəticəsində psixoz, xroniki depressiya və yaddaş itkisi baş verir.

- Dünyada narkotiklərlə mübarizə üçün hansı təcrübələr uğurludur?

- Məsələn, Portuqaliya modeli çox uğurludur. 2001-ci ildən narkotik istifadəçiləri cəzalandırılmır, əvəzində müalicə və sosial dəstək alırlar. Nəticədə narkotiklə bağlı cinayət faktları 75% azalıb, virus infeksiyaları 80% aşağı düşüb.

- Azərbaycanda bu sahədə vəziyyət necədir?

- Azərbaycan narkotiklərlə mübarizədə ciddi addımlar atır. Daxili İşlər Nazirliyi və digər qurumlar narkotiklə bağlı 8000-dən çox fakt aşkar edib, amma həmçinin maarifləndirmə və reabilitasiya tədbirləri də genişlənir. Məktəblərdə, universitetlərdə maarifləndirici proqramlar təşkil olunur.

- Narkotiklərlə mübarizədə Azərbaycanda hansı idarələr və qurumlar fəaliyyət göstərir?

- Daxili İşlər Nazirliyi narkotiklərin qanunsuz dövriyyəsinə qarşı əməliyyatlar aparır. Baş Narkotiklərlə Mübarizə İdarəsi narkotiklərlə əlaqədar cinayətlərin qarşısını alır. Səhiyyə Nazirliyi müalicə və reabilitasiya xidmətləri göstərir. Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsi ailə və gənclər arasında maarifləndirmə işləri aparır.

- İnsanları qınamaq doğrudurmu?

- Xeyr, qınamaq olmaz. ÜST və BMT bildirir ki, asılılıq bir xəstəlikdir və müalicə tələb edir. Sıxmaq, təhqir etmək problemi daha da dərinləşdirir. İnsanlara başa düşməklə, dəstəklə yanaşmaq lazımdır.

- Gənclərə nə mesaj vermək istəyirsiniz?

- Həyatınız çox dəyərlidir, onu zərərli vərdişlərlə riskə atmayın. Çətinlik olsa, kömək istəməkdən çəkinməyin. Siz tək deyilsiniz və çıxış yolu var.

Mina Mikayılova