“Boz kardinal”ın payızı...

Ramiz Mehdiyev doğrudanmı üç yüz il əvvəl “hakimiyyət bölgüsü prinsipi”ni təklif edən Monteskyudan daha ağıllıdır?

Azərbaycan Prezident Administrasiyasının keçmiş rəhbəri və Milli Elmlər Akademiyasının keçmiş prezidenti Ramiz Mehdiyev nə Sovet dövründə, nə də müstəqillik illərində Azərbaycanın aparıcı siyasi xadimi deyildi. Lakin keçmiş Sovet dövründə belə o görünməz də deyildi; bildiyimiz kimi, Mehdiyev o vaxtkı siyasi hakimiyyətin aparıcı xadimlərinin diqqətini cəlb etmişdi.

Və müstəqillik illərində o tezliklə gənc postsovet Azərbaycanında demək olar ki, ikinci ən böyük xadimə çevrildi; deyilənə görə, mərhum Prezident Heydər Əliyevin vəfatından sonra o faktiki olaraq hakim Yeni Azərbaycan Partiyasının (YAP) ideoloquna çevrildi.

Əvvəllər də onun haqqında xeyli mənfi söhbətlər gedirdi və demək olar ki, bütün antidemokratik təşəbbüslər onun adı ilə əlaqələndirilirdi. Onun intellektual keyfiyyətlərinə və inzibati qabiliyyətlərinə gəldikdə isə, indi nə deyirlər-desinlər, o hələ də kifayət qədər bacarıqlı bir filosof və sovet-totalitar düşüncəsinin, necə deyərlər, "Suslov məktəbinin" təbliğatçısı (Brejnev dövründə SSRİ-nin baş ideoloqu Mixail Suslov) və kifayət qədər bacarıqlı bir bürokrat və inzibatçı idi. Yəni, o heç vaxt demokrat və ya demokratik düşüncə filosofu olmayıb. Bunu demək olar ki, hər kəs, o cümlədən keçmiş partiya yoldaşları da bilir...

Görünür, onun siyasi tərcümeyi-halının digər detalları indi daha peşəkar insanlar, yəni, müvafiq orqanlar tərəfindən araşdırılacaq - biz yalnız onların qərarını gözləyə bilərik.

Biz yalnız "Kremlə məktub" adlanan - Prezident Administrasiyasının keçmiş rəhbərinin "mesajı"nın bir neçə detalını təhlil etməyə çalışaq. Dərhal qeyd etməliyəm ki, məşhur bir deyim var: yeni olan hər şey prinsipcə, ya unudulmuş keçmiş, ya da köhnədir.

Bunu təkrarlamağın sadə səbəbi odur ki, bu yaxınlarda Azərbaycan Prezident Administrasiyasının keçmiş rəhbəri Ramiz Mehdiyevin məlum məktubunda ən çox müzakirə olunan məqam Azərbaycanda “Dövlət Şurası” adlı bir strukturun yaradılmasıdır. Burada ən təəccüblü, hətta şübhəli məqam odur ki, yuxarıda qeyd edildiyi kimi, bu "təklif" yeni "təşəbbüs" deyil.

Xeyr, məsələ lap əvvəldən, yəni Azərbaycan müstəqillik qazandıqdan dərhal sonra müzakirə olunub və bu gənc və əzab çəkən ölkəni ruh kimi narahat etməyə davam edir.

Burada keçmişin təfərrüatlarına varmayacam, amma ölkəmizdə ilk prezident seçkilərindən əvvəl belə "təkliflər" var idi ki, prezident institutu əvəzinə “Dövlət Şurası” yaradaq ki, bu struktur heç olmasa müvəqqəti olaraq ölkəni idarə edə bilsin. Və o dövrdə bu məsələ ilə bağlı xeyli ictimai və siyasi müzakirələr gedirdi, lakin böyük əksəriyyət "Niyə Dövlət Şurası?”, "Funksional dövlət mexanizmi, yoxsa oyuncaq kimi amorf bir struktur yaratmaq niyyətindəyik?" sualını verdi. Xoşbəxtlikdən, bu "ideya" heç vaxt gerçəkləşmədi; ölkədə bu günə qədər fəaliyyət göstərən prezident institutu yaradıldı.

Bu "ideya"nın Ramiz Mehdiyevin məşhur məktubunda bir daha irəli sürülməsinə gəldikdə isə, dərhal bir neçə sual ortaya çıxır. Əvvəlcə, fərz edək ki, bu cür siyasi "islahatlar" mütləq zəruridir. Amma bir şey aydın deyil: niyə onları Moskva, yəni Kreml ilə bağlamalıyıq?

İkincisi, Ramiz Mehdiyev həqiqətən də üç yüz il əvvəl "hakimiyyət bölgüsü prinsipi"ni təklif edən Monteskyunun özündən daha ağıllıdır? “Dövlət Şurası” kimi millətlərarası bir strukturun yaradılmasına kim ehtiyac duyur və ya bundan faydalanır?

Guya ki, bu “Dövlət Şurası”nın özü seçkili bir orqan olmalıdır. Əla! Prezidentlik və parlament seçkili orqanlar deyil? Kimə lazımdır belə bir "iki pilləli dövlət quruluşu"?

Bəlkə də bu, kifayət qədər yetərli bir nümunə deyil. Qonşu teokratik İranı nəzərdən keçirək. Orada ən yüksək dövlət orqanı - prezident institutu - ölkənin Ali Rəhbərinə, dini liderlərinə tabedir. Yəni, ruhanilər prezident institutu üzərində səlahiyyətləri həyata keçirirlər. Bu nəyə gətirib çıxardı? Bu, prezidentliyi təsirsiz dövlət institutuna çevirmədimi? Azərbaycan həqiqətən ölkənin ən yüksək icra orqanını bu şəkildə iflic etməyi və onu təsirsiz hala gətirməyi planlaşdırırdımı? Və bu, keçmiş Prezident Administrasiyasının rəhbəri Mehdiyevin siyasi "yeniliyi"dir?

Məktubda “Dövlət Şurası”nın guya parlament respublikasına keçidə nəzarət edəcəyi açıq şəkildə göstərilir. Yenə də çox yaxşı! Amma yenə də ağlabatan bir sual yaranır: niyə bunu Moskva ilə bağlamalıyıq? Qonşu Gürcüstan və Ermənistan prezident respublikalarından parlament respublikalarına keçiblər. Bunu Rusiya ilə əlaqələndiriblərmi? Məhz buna görəmi onlar bir növ “Dövlət Şurası” yaratdılar?

Axı, hətta keçid hökuməti belə “Dövlət Şurası”nın yaradılmasını tələb etmir. Ən əsası, bu məsələni Moskva ilə əlaqələndirməyə ehtiyac yoxdur.

Müstəqilliyin ilk günlərindən gənc Azərbaycanımızda Azərbaycanın parlament respublika modeli məsələsi qızğın müzakirə olunurdu. Bəziləri Azərbaycanı parlament respublikası etməyi təklif edirdi. Bəziləri hətta Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin həqiqətən parlament respublikası olduğunu iddia edirdi. Amma yenə də bu cür təkliflər qəbul edilmədi və gənc ölkə sonda prezident respublikası üzərində dayandı.

Əlbəttə ki, prinsipcə bu məsələyə yenidən baxıla bilər. Amma bunu Kremllə əlaqələndirməyə ehtiyac yoxdur. Lazım gələrsə, Ermənistan və Gürcüstanda olduğu kimi, Azərbaycan xalqı özü məsələni yenidən nəzərdən keçirəcək və öz fikrini bildirəcək.

Amma burada da bəzi problemlər var. Birincisi, bizə elə gəlir ki, məsələ ölkənin prezident və ya parlament idarəetmə sisteminə malik olub-olmadığındadır. Lakin məsələ bu deyil. ABŞ kimi böyük və demokratik dövlət prezident respublikasıdır. Qardaş Türkiyə hazırda prezident respublikası kimi fəaliyyət göstərir. Hətta Ermənistanda belə bəzən ölkənin əvvəlki idarəetmə modelinə, yəni prezident respublikasına qaytarılması üçün təkliflər səsləndirilir. Bu məsələlərin qarşıdan gələn konstitusiya islahatları zamanı da həll edilməsi mümkündür - əlbəttə ki, bu, hələlik sadəcə siyasi bir fərziyyədir, amma çox ehtimal olunur.

Üstəlik, siyasi partiyalarımız hazırda parlament idarəetmə modelinə keçid üçün kifayət qədər güclü və inkişaf etmiş deyillər; onlarda lazımi potensial yoxdur. Bunun əvəzinə, seçkiləri təkmilləşdirmək lazımdır: prezident və parlament respublikası modelini deyil. İnanın, seçkilərin təkmilləşdirilməsi dərhal ölkə hökumətinin işinə və ondan kənara müsbət təsir göstərəcək.

Nəhayət, ölkəmizdəki Rusiyapərəst siyasi vektorların son zamanlar demək olar ki, həlledici hala gəlməsi barədə qısa bir qeyd. Biz sadəcə sadə siyasi analitiklərik və buna görə də bu məsələ ilə bağlı yalnız öz fikirlərimizi ifadə edə bilərik. Buna görə də, bunun həm obyektiv, həm də subyektiv aspektləri olduğunu düşünürəm.

Təəssüf ki, son illərdə siyasətimizin meyli nəzərəçarpacaq dərəcədə Rusiyaya doğru dəyişib. Dərhal əlavə etməliyik ki, bu, bəzi olduqca vacib və təcili məsələlərin, xüsusən də Qarabağ münaqişəsinin həlli üçün lazım idi. Etiraf etməliyik ki, Kreml İkinci Qarabağ müharibəsi zamanı nisbi neytrallıq nümayiş etdirməsəydi, bu problemi həll etmək və ərazilərimizi erməni separatçılarından tamamilə azad etmək bizim üçün çox çətin olardı.

Azərbaycandakı Rusiyapərəst qüvvələr bundan geniş "nəticələr" çıxardılar. Lakin Azərbaycan Prezidenti təkcə onları deyil, hətta bəzi Kreml strateqlərini də məyus etdi. O türk dövlətləri ilə tədricən inteqrasiya kursuna başladı və bunu son andiçmə mərasimində açıq şəkildə bildirdi.

Bundan əlavə, Zəngəzur dəhlizi məsələsində Kremlin gözləntiləri də özünü doğrultmadı: ABŞ təşəbbüsü ələ aldı. Görünür, məhz buna görə Moskva ilə Bakı arasında münasibətlər yenidən soyudu. Lakin bir müddət sonra Kreml başa düşdü ki, necə deyərlər, gəmi stansiyanı tərk edib və regional geosiyasi teatrın müəyyən reallıqları ilə barışmalı olacaqlar.

Əlbəttə ki, bütün bunlar sadəcə sadə bir siyasi analitikin düşüncələridir. Hər halda, məsələni zaman özü həll edəcək və gələcəkdə hamımız daha dəqiq detalları biləcəyik.

Prosesin ən əsas aspektlərinə gəldikdə isə, bu, daha peşəkar insanlar tərəfindən araşdırılacaq və tamamlanacaq. Və qeyd etməliyik ki, bu cür hallar yeni deyil: baxın, hansısa yüksək vəzifəli məmur öz səlahiyyətlərindən, xüsusən də onlara göstərilən etimaddan sui-istifadə edərək, yumşaq desək, icazə verilən konstitusiya məhdudiyyətlərinin həddini aşmağa başlayır. Məncə, bundan müvafiq nəticələr çıxarmalıyıq. Ölkənin sosial-siyasi "toxunulmazlığını" gücləndirməliyik: bu, ilk növbədə azad məhkəmələr, azad media, hökumət işinə parlament nəzarəti, bütün sahələrdə şəffaflıq və bütün səviyyələrdə daha demokratik və azad seçkilər deməkdir. Və heç bir "dövlət şuralarına" ehtiyac yoxdur. Məşhur bir Amerika filmində deyildiyi kimi: əgər başqaları bunu edə bilibsə, biz də edə bilərik!

Müəllif: Hüseynbala Səlimov - Analitik.

Mənbə: "Zerkalo.az"

Tərcümə AYNA.AZ-a məxsusdur.