Bu davranışlar uşağın emosional dünyasını alt üst edir Açıqlama

Cizgi filmləri uşaqların əyləncəsi ilə yanaşı, onların dünyagörüşünün və davranışlarının formalaşmasına da təsir göstərə bilər. Lakin bəzi cizgi filmlərində açıq şəkildə nəzərə çarpmayan şiddət, aqressiv davranışlar, qorxuducu səhnələr və uşaqlar üçün uyğun olmayan mesajlara rast gəlinir. Xüsusilə kiçik yaşlı uşaqlar gördükləri davranışları real həyatdan tam ayırd edə bilmədikləri üçün belə məzmun onların psixologiyasına təsir göstərə bilər.
Uşaqların izlədiyi cizgi filmlərində gizli şiddət və aqressiv davranışların onların psixologiyasına hansı təsirləri ola bilər və valideynlər cizgi filmi seçərkən nələrə diqqət etməlidirlər?
Demokrat.az-a bu barədə açıqlama verən nevropsixoloq Aytəkin Aslan bildirib ki, cizgi filmləri uşaqlığın ayrılmaz hissələrindən biridir:
“Rəngli obrazlar, musiqi, yumor, fantastik hadisələr və dinamik süjet uşağın diqqətini cəlb etməklə yanaşı, onun dünyagörüşünün, sosial bacarıqlarının və davranış modellərinin formalaşmasına da təsir göstərə bilər. Bu səbəbdən cizgi filminə yalnız əyləncə vasitəsi kimi baxmaq doğru deyil. Uşaq izlədiyi obrazların necə davrandığını, problemləri necə həll etdiyini, gücdən necə istifadə etdiyini və başqalarının hisslərinə necə münasibət göstərdiyini müşahidə edir. Xüsusilə diqqət yetirilməli məsələlərdən biri cizgi filmlərində açıq və gizli şiddətin təqdim olunmasıdır. Şiddət hər zaman döyüş, vurma və fiziki zorakılıq şəklində görünmür. Bəzən təhqir, alçaltma, qorxutma, hədələmə, sosial təcrid, manipulyasiya və başqasının hisslərinə laqeyd münasibət də aqressiv davranış modeli kimi təqdim olunur.
Burada əsas problem yalnız şiddətin göstərilməsi deyil, onun necə təqdim edilməsidir. Əgər bir personaj digərini vurur, həmin səhnə gülməli musiqi ilə müşayiət olunur, zərər çəkən obraz ağrı hiss etmir və aqressiv davranan personaj sonda istədiyinə nail olursa, uşaq üçün verilən sosial mesaj real həyatdan fərqli ola bilər. Belə təqdimat zorakılığı nəticəsiz, adi və hətta əyləncəli davranış kimi göstərə bilər.
Uşaqlar davranışları yalnız öz təcrübələri əsasında öyrənmirlər. Onlar valideynləri, müəllimləri, həmyaşıdları və media qəhrəmanlarını müşahidə edərək sosial davranış modelləri formalaşdırırlar. Xüsusilə məktəbəqədər yaş dövründə uşağın sevdiyi və güclü hesab etdiyi obraz onun üçün nümunəyə çevrilə bilər. Əgər həmin qəhrəman hər konflikt zamanı fiziki gücdən istifadə edir və bununla məqsədinə çatırsa, uşaq şüurlu şəkildə “mən də belə davranmalıyam” qərarı verməsə belə, həmin davranış modelini yadda saxlaya bilər.
Bəzi uşaqlar izlədikləri obrazların davranışlarını oyun zamanı təqlid edə bilərlər. Cizgi filmində tez-tez vurma, döyüş, qışqırıq və aqressiv ifadələr görən uşaq bunları oyunlarında canlandıra bilər. Lakin belə təqlid avtomatik olaraq uşağın aqressiv və ya davranış pozuntusu olan uşaq olması demək deyil. Uşaqlar oyun zamanı gördükləri hadisələri təkrar canlandıra bilirlər. Əsas məsələ bu davranışın real münasibətlərə keçib-keçməməsidir.
Əgər uşaq həmyaşıdlarına zərər verməyə, vurmağa, itələməyə, təhqir etməyə başlayır və konfliktləri yalnız güc yolu ilə həll etməyə çalışırsa, bu davranış artıq daha ciddi diqqət tələb edir. Bununla belə, uşağın davranışını yalnız izlədiyi cizgi filmi ilə əlaqələndirmək düzgün olmaz. Cizgi filminin təsiri uşağın yaşı, temperament xüsusiyyətləri, ailə münasibətləri, valideyn nəzarəti, həmyaşıd mühiti və ümumi ekran istifadəsi kimi çoxsaylı amillərdən asılıdır.
Gizli və açıq şiddət uşağın emosional dünyasına da təsir göstərə bilər. Qəfil yüksək səslər, təqib səhnələri, canavarlar, təhlükəli obrazlar, ölüm və itki mövzuları, valideyndən ayrılma və təhdid elementləri bəzi uşaqlarda güclü emosional reaksiya yarada bilər. Xüsusilə kiçik yaşlı uşaqlarda fantastik hadisələrlə real həyat arasındakı sərhəd hələ tam formalaşmadığı üçün ekranda gördükləri təhlükəni real təhlükə kimi qəbul etmələri mümkündür.
Bunun nəticəsində bəzi uşaqlarda gecə qorxuları, kabuslar, tək yatmaq istəməmək, müəyyən obrazlardan çəkinmək, valideyndən ayrılmaq istəməmək və ümumi narahatlıq kimi reaksiyalar meydana çıxa bilər. Lakin bu reaksiyaları avtomatik olaraq psixi pozuntu kimi qiymətləndirmək düzgün deyil. Uşağın müəyyən səhnədən qorxması normal emosional reaksiya ola bilər. Əsas məsələ reaksiyanın nə qədər davam etməsi, uşağın gündəlik həyatına nə dərəcədə təsir göstərməsi və zaman keçdikcə azalmaq əvəzinə davam edib-etməməsidir.
Cizgi filmlərində şiddətin davamlı olaraq yumorla təqdim edilməsi başqa bir risk yarada bilər. Əgər bir obraz dəfələrlə vurulur, lakin ağrı hiss etmir və bu hadisə hər dəfə gülüş doğurursa, uşaq real həyatda fiziki və emosional zərərin ciddiliyini düzgün qiymətləndirməkdə çətinlik çəkə bilər. Əksinə, şiddətin mənfi nəticələri göstərilir, zərər çəkən obrazın hissləri nəzərə alınır və konfliktlərin danışıq, əməkdaşlıq və kompromis yolu ilə həlli nümayiş etdirilirsə, uşağın öyrəndiyi sosial mesaj tamamilə fərqli olur.
Aqressiv davranış qəhrəmanlıq, güc və uğurla əlaqələndirildikdə həmin davranışın müsbət sosial strategiya kimi qəbul edilməsi ehtimalı arta bilər. Əksinə, qəhrəmanların empatiya göstərməsi, səhvlərini qəbul etməsi, üzr istəməsi, emosiyalarını idarə etməsi və problemləri danışıq yolu ilə həll etməsi uşağa daha konstruktiv sosial modellər təqdim edir.
Neyropsixoloji baxımdan uşaqlıq dövrü beynin intensiv inkişaf mərhələsidir. Diqqət, impuls nəzarəti, emosional tənzimləmə və qərarvermə ilə əlaqəli sistemlər inkişaf etməyə davam edir. Bu səbəbdən uşaqlar emosional və sürətli stimullara böyüklərdən fərqli reaksiya verə bilərlər.
Lakin mühüm elmi məqamı qeyd etmək lazımdır: cizgi filmində şiddət görməyin uşağın beynində birbaşa “zədələnmə” yaratdığını söyləmək düzgün deyil. Mövcud elmi yanaşma belə sadə və birbaşa səbəb-nəticə əlaqəsini əsaslandırmır. Daha doğru yanaşma uşağın yaşını, məzmunun xarakterini, ekran müddətini, ailə mühitini və uşağın fərdi xüsusiyyətlərini birlikdə qiymətləndirməkdir.
Əsas problem yalnız ekranın özü deyil, ekranın uşağın həyatındakı yeridir. Uzunmüddətli və nəzarətsiz ekran istifadəsi yuxunun, fiziki aktivliyin, sərbəst oyunun, sosial qarşılıqlı əlaqənin və ailə ünsiyyətinin yerini tutduqda uşağın ümumi inkişafına mənfi təsir göstərə bilər. Buna görə ekran istifadəsini qiymətləndirərkən yalnız “uşaq neçə saat baxır?” sualına deyil, “nəyə baxır və necə baxır?” məsələlərinə də diqqət yetirmək vacibdir.
Valideynlərin ən böyük səhvlərindən biri “uşaqlar üçün hazırlanıbsa, deməli təhlükəsizdir” düşüncəsidir. Uşaqlar üçün nəzərdə tutulan bütün məzmunlar eyni keyfiyyətdə deyil. Cizgi filmi seçərkən onun uşağa hansı davranış modelini təqdim etdiyinə diqqət yetirmək lazımdır. Qəhrəmanların problemləri necə həll etməsi, konflikt zamanı fiziki gücdən istifadə edib-etməməsi, təhqir və alçaltmanın gülməli şəkildə təqdim olunub-olunmaması, aqressiv personajın sonda mükafatlandırılıb-mükafatlandırılmaması və şiddətin nəticələrinin göstərilib-göstərilməməsi mühüm amillərdir.
Eyni zamanda zərər çəkən personajın hisslərinin nəzərə alınması, qəhrəmanların səhvlərinə görə məsuliyyət götürməsi, üzr istəməyi və səhvi düzəltməyi bacarması, dostluq, əməkdaşlıq və empatiyanın təşviq olunması müsbət göstəricilərdir. Uşağı uzun müddət narahat edə biləcək qorxuducu səhnələrin olub-olmaması və məzmunun uşağın yaşına və emosional hazırlığına uyğunluğu da nəzərə alınmalıdır.
Ən yaxşı seçimlərdə qəhrəman yalnız “güclü” deyil, həm də emosiyalarını idarə edə bilən, başqalarının hisslərini nəzərə alan, səhv etdikdə məsuliyyət götürən və problemləri konstruktiv şəkildə həll edən obraz olmalıdır”.
Aytəkin Aslan əlavə edib ki, valideynin uşağı ilə birlikdə cizgi filminə baxması da mühüm qoruyucu amildir:
“Birlikdə izləmə uşağa gördüyü hadisələri anlamaq, onları real həyatla müqayisə etmək və düzgün mənalandırmaq imkanı verir. Aqressiv və ya qorxuducu səhnələrdən sonra valideyn uşağın nə hiss etdiyini öyrənə və hadisəni daha sağlam şəkildə izah edə bilər. Belə yanaşma uşağın media məzmununa passiv şəkildə baxması əvəzinə, gördükləri haqqında düşünməsinə kömək edir və tənqidi düşünmə, empatiya və emosional şüurun inkişafını dəstəkləyir.
Əgər uşaq izlədiyi cizgi filminin obrazlarını təqlid edərək vurur, itələyir və ya təhqir edirsə, ilk reaksiya panika və ya sərt cəza olmamalıdır. Valideyn sakit şəkildə davranışın yanlış olduğunu bildirməli və alternativ davranış göstərməlidir. Uşaq “vurmaq olmaz” mesajı ilə yanaşı, qəzəbləndikdə nə edə biləcəyini də öyrənməlidir. Məsələn, hisslərini sözlə ifadə etmək, bir müddət uzaqlaşmaq, nəfəsini tənzimləmək və problemi danışaraq həll etmək kimi alternativlər təqdim edilə bilər.
Problemli davranış davam edirsə, həmin cizgi filminə fasilə vermək, uşağın ekran məzmununu dəyişmək və real həyatda sosial və emosional bacarıqlarını dəstəkləmək məqsədəuyğundur. Əgər aqressivlik, güclü qorxu, davamlı yuxu problemləri, sosial çəkilmə və ya gündəlik fəaliyyətə təsir edən emosional dəyişikliklər uzun müddət davam edirsə, səbəbi yalnız cizgi filmində axtarmaq düzgün deyil. Belə vəziyyətdə uşağın ümumi psixoloji vəziyyətinin uşaq psixoloqu və ya digər uyğun mütəxəssis tərəfindən qiymətləndirilməsi faydalı ola bilər.
Ekran vaxtından danışarkən yalnız konkret saat rəqəmlərinə fokuslanmaq da kifayət deyil. Yaşa uyğun olmayan və emosional baxımdan ağır məzmuna qısa müddət baxmaq belə bəzi uşaqlarda güclü reaksiya yarada bilər. Eyni zamanda yaşa uyğun, sakit, inkişafetdirici məzmuna valideynlə birlikdə baxmaq daha müsbət media təcrübəsi yarada bilər. Bu baxımdan sağlam ekran istifadəsini üç əsas istiqamətdə qiymətləndirmək mümkündür: uşaq nə izləyir, nə qədər izləyir və necə izləyir. Məzmunun keyfiyyəti, ekran müddəti və valideyn iştirakı birlikdə nəzərə alındıqda daha balanslı yanaşma formalaşır.
Uşaqlar üçün seçilən cizgi filmlərində dostluq və əməkdaşlıq, empatiya və qarşılıqlı hörmət, emosiyaların tanınması və ifadə edilməsi, problemlərin danışıq yolu ilə həlli, səhvlərdən nəticə çıxarma, məsuliyyət və səbir, müxtəlifliyə hörmət, yaradıcılıq və öyrənmə kimi xüsusiyyətlərin olması müsbət hesab edilə bilər. Əksinə, davamlı döyüş, təhqir, zorbalıq, qisas, alçaltma, qorxutma və başqasına zərər vermənin qəhrəmanlıq kimi təqdim edildiyi məzmunlara ehtiyatla yanaşmaq lazımdır.
Cizgi filmləri uşaqların həyatında mühüm yer tutacaq və məqsəd onları ekrandan tamamilə uzaqlaşdırmaq deyil. Əsas məqsəd düzgün məzmun seçmək, ekran istifadəsinə nəzarət etmək və uşağın gördüklərini anlamasına kömək etməkdir. Gizli şiddət xüsusilə diqqət tələb edir, çünki hər zaman zorakılıq kimi görünmür. Təhqir, qorxutma, alçaltma, sosial təcrid, manipulyasiya və aqressiyanın yumorla təqdim edilməsi də uşağın sosial dünyanı necə qavramasına təsir göstərə bilər.
Uşaq cizgi filmində yalnız hadisələri izləmir. O, insanların bir-biri ilə necə davranmasını, konfliktləri necə həll etməsini, emosiyalarını necə ifadə etməsini və hansı davranışların qəbul edilə bilən olduğunu da öyrənir. Buna görə valideyn üçün ən vacib sual “Bu cizgi filmi uşağı əyləndirirmi?” deyil, “Bu cizgi filmi uşağa hansı davranış modelini göstərir?” olmalıdır. Çünki uşağın qarşısındakı ekran sadəcə əyləncə vasitəsi deyil. Bəzən o, uşaq üçün ilk sosial davranış dərslərindən birinə çevrilir.
Sağlam media mühiti yalnız qadağalarla deyil, düzgün seçim, valideyn iştirakı, söhbət və alternativ fəaliyyətlərlə formalaşır. Cizgi filmləri düzgün seçildikdə uşağın yaradıcılığını, öyrənməsini və sosial bacarıqlarını dəstəkləyə bilər. Yaşa uyğun olmayan, nəzarətsiz və aqressiyanı normallaşdıran məzmun isə bəzi uşaqlarda arzuolunmaz davranış və emosional reaksiyalar üçün risk faktoru ola bilər”.
Fidan Hacızadə