Bu hekayə dərin psixoloji nəsr nümunəsidir Sevil Hidayət

Kulis.az Sevil Hidayətin Rüstəm Dastanoğlunun "Tənhalıq həsrəti" hekayəsi haqqında yazısını təqdim edir.

Bu hekayə zahirdə çox sadə bir hadisədən, partanın altında unudulmuş bahalı bir papağın götürülüb-götürülməməsi dilemmasından başlayır. Amma mətn dərinləşdikcə aydın olur ki, müəllifi maraqlandıran əsas məsələ oğurluq hadisəsinin özü deyil, əsas məsələ insanın öz vicdanı ilə münasibəti, uşaqlıq saflığının necə itirilməsi, kasıblığın insanı hansı mənəvi uçurumlara sürükləməsi və insanın ömrü boyu öz içində daşıdığı “ikinci mən”dir. Hekayə bir papağın ətrafında yox, bir ruhun parçalanması ətrafında qurulub.

Mətnin ilk cümlələrindən müəllif atmosfer yaratmağı bacarır. “Bu bina lap Nuh əyyamından qalma idi” cümləsi yalnız köhnə tikilinin təsviri deyil. Burada həm də insanın düşdüyü mənəvi mühitin qədim, boz, havasız, ağır mahiyyəti açılır. Köhnə bina təkcə məkan deyil, qəhrəmanın iç dünyasının metaforasıdır. Suvağı tökülmüş divarlar, kameralara bənzər siniflər, havasız otaqlar; bütün bunlar qəhrəmanın daxili sıxıntısını tamamlayır. Müəllif xüsusilə “kamera” detalını təsadüfi seçmir. Bununla o göstərir ki, bu uşaqlar hələ azaddırlar, amma artıq sistemin içində sıxılmış vəziyyətdə yaşayırlar. Onların ruhu görünməz şəkildə həbs olunub.

Hekayənin ən güclü tərəflərindən biri daxili monoloqların canlı və təbii qurulmasıdır. Qəhrəman özünü daim sorğu-suala çəkir. Papağı götürmək istəyir, amma eyni zamanda vicdanı onu saxlayır. Bu daxili çarpışma mətn boyu çox təbii şəkildə inkişaf edir. Müəllif qəhrəmanı nə tam yaxşı, nə də tam pis göstərir. Oğlan nə qəhrəmandır, nə də mənfi biri. Sadəcə, kasıblığın, ehtiyacın, arzuların və mənəvi zəifliyin arasında sıxılmış adi bir insandır.

Papaq da burada çoxqatlı simvoldur. Zahirdə adi əşyadır, amma əslində qəhrəmanın vicdanının sınağına çevrilir. Papağın qiyməti hesablandıqca, onun içindəki insan da qiymətləndirilir. Oğlan gah özünü inandırır ki, papağın sahibi varlıdır, “əjdaha yarımlardan” biridir, belə adamların malını götürmək günah deyil. Sonra birdən başqa ehtimal gəlir ağlına: bəlkə, həmin adam da bu papağı qəpik-qəpik yığıb alıb? Məhz bu keçidlər hekayənin psixoloji dərinliyini yaradır. İnsan pis əməli əvvəlcə həmişə öz beynində “haqq qazandıraraq” edir. Müəllif bunu çox dəqiq tutub.

Mətnin ən təsirli hissələrindən biri qəhrəmanın uşaqlıq xatirələri ilə bağlı bölmələrdir. Burada hekayə birdən-birə başqa estetik səviyyəyə keçir. Tütün suvarandan qayıdan ana ilə oğul səhnəsi Azərbaycan nəsrində kənd həyatının ən poetik təsvirlərindən biri sayıla bilər. Təbiətin təsviri ilə insanın daxili vəziyyəti arasında qurulan paralellik çox güclüdür. Günəşin “qan rəngli gölün ağuşuna girmək istəməməsi”, kölgənin yavaş-yavaş hər şeyi udması, ananın səyriyən gözləri həm vizual, həm də metafizik qat yaradır.

Ananın susması xüsusilə diqqətəlayiqdir. Müəllif burada çox incə bir psixoloji müşahidə edir: insanların danışığı kimi, susmağı da fərqli olur. Bu fikir hekayənin ən güclü fəlsəfi müşahidələrindən biridir. Ananın susması boşluq yaratmır; əksinə, oğlanın daxilində saysız-hesabsız fikirləri oyadır. Burada müəllif susmağın dilini göstərir.

Xeyransa obrazı isə hekayənin mənəvi ağırlıq mərkəzlərindən biridir. Sonsuz, topal, həyat tərəfindən əzilmiş bir qadının taleyi üzərindən müəllif insan varlığının faciəsini açır. Ananın “Xeyransa öləndən sonra ona Quran oxutdur” sözləri hekayənin ən sarsıdıcı məqamlarından biridir. Çünki burada ölüm yox, “izzsiz yox olmaq” qorxusu var. İnsan yalnız ölməkdən yox, unudulmaqdan qorxur. Müəllif bunu sadə kənd qadınının dili ilə ifadə edir.

Hekayədə sosial fon da çox qüvvətlidir. Tütünçülük həyatının təsviri, kolxoz əzabları, insanların istismar olunması, ailənin yoxsulluğu sovet sonrası kənd insanının ağır taleyini açır. Amma müəllif sosial problemləri şüar şəklində vermir. O, bunu qəhrəmanın vicdanının içindən göstərir. Oğlan düşünür ki, anası və bacıları zülmlə qazandıqları pulları ona göndərirlər. Bu düşüncə onun vicdan əzabını daha da dərinləşdirir. Burada kasıblıq təkcə maddi vəziyyət deyil; insanın xarakterinə, qərarlarına, mənəviyyatına təsir edən qüvvədir.

Mətnin ən mühüm qatlarından biri “itirilen uşaq” motividir. Qatar səhnəsində qəhrəmanın yuxusunda gördüyü uşaq əslində onun keçmiş “mən”idir. Hələ korlanmamış, saf, təmiz ruhudur. Müəllif bu hissəni çox böyük emosional güclə yazıb. Qoyun otarmağa getməyin sevincini yaşayan o uşaqla indiki oğlan arasında böyük uçurum yaranıb. Və qəhrəman bunu anlayır. Hekayənin ən faciəli tərəfi də budur: insan öz içində öldürdüyü uşağın yasını yaşayır.

Final son dərəcə güclüdür. Qəhrəmanın “o uşağın ruhu ilə təktənha qalmaq istəyi” əslində vicdan qarşısında tək qalmaq arzusudur. Burada müəllif göstərir ki, insan ən böyük məhkəməni öz daxilində yaşayır. Heç bir cəza vicdanın hökmü qədər ağır deyil.

Üslub baxımından mətn çox uğurludur. Xalq danışıq dili ilə poetik təsvirlərin sintezi təbii alınır. Müəllif həm kənd adamının dilini qoruyur, həm də yüksək bədii-estetik qat yarada bilir. Xüsusilə daxili monoloqların axıcılığı, təsvirlərin ritmi, emosional keçidlərin yumşaqlığı diqqət çəkir.

Bununla belə, bəzi məqamlarda mətn həddindən artıq uzanır. Xüsusilə papaqla bağlı daxili hesablamalar müəyyən yerlərdə təkrar təsiri bağışlayır. Müəllif eyni psixoloji vəziyyəti bir neçə dəfə müxtəlif formalarda ifadə edir. Bu isə bəzi oxucularda yorğunluq yarada bilər. Amma ümumi bədii güc bu kiçik qüsurları kölgədə qoyur.

Bu hekayənin əsas uğuru ondadır ki, müəllif bir insanın içində baş verən mənəvi aşınmanı böyük ictimai və fəlsəfi kontekstə bağlaya bilir. Mətn oxucuya “papağı götürdü, ya yox?” sualını yox, “insan nə vaxt öz içindəki uşağı itirir?” sualını verir.

Bu hekayə vicdan, yoxsulluq, uşaqlıq saflığı və insanın özündən uzaqlaşması haqqında yazılmış dərin psixoloji nəsr nümunəsidir. Mətnin sonunda oxucu yalnız qəhrəmanın yox, öz içindəki unudulmuş uşağın da səsini eşitməyə başlayır.