Bu hekayə oxunub bitmir, insanın içində davam edir Sevil Hidayət

Kulis.az Sevil Hidayətin Rüstəm Dastanoğlunun "Torpağın ruhu" hekayəsi haqqında yazısını təqdim edir.

Rüstəm Dastanoğlunun bu hekayəsi zahirən sadə bir hadisə - ata ilə oğul arasındakı bir gecəlik epizod üzərində qurulsa da, mətnin alt qatlarında yaddaş, travma, torpaq itkisi və nəsillərarası hiss ötürülməsi kimi dərin mövzular açılır. Müəllif bu sadə süjet çərçivəsində insanın daxilində yaşayan keçmişi, onun indiki zamana necə sızdığını və gələcəyə necə ötürüldüyünü incə psixoloji detallar vasitəsilə göstərir.

Hekayənin başlanğıcı emosional gərginliklə açılır: uşağın “ata” çığırtısı ilə oyadılan qəhrəman oxucunu dərhal hadisənin mərkəzinə salır. Burada diqqət çəkən əsas məqam fiziki yaxınlıq və hisslərin bədən üzərindən ötürülməsidir. Uşağın ürək döyüntüləri, göz yaşının dadı, nəfəsinin istiliyi - bütün bunlar sadəcə təsvir deyil, ata ilə oğul arasında görünməz bir bağın materiallaşmasıdır. Rüstəm Dastanoğlu bu detallarla oxucunu yalnız müşahidəçi yox, hiss edən subyektə çevirir.

Mətnin ən güclü bədii tapıntılarından biri “ayaq yaddaşı” motividir. Bu, təkcə nostalji deyil; bu, bədənin yaddaşıdır - şüurdan əvvəl gələn, sözlə izah olunmayan bir xatırlama forması. Qəhrəmanın ayaqlarının altından keçən “xoş gizilti” onu bir anda uşaqlıq illərinə, tütün sahəsinə aparır. Burada torpaq artıq sadəcə məkan deyil, kimliyin bir parçasıdır. Müəllif torpağı vizual yox, hissiyyat vasitəsilə təqdim edir - yumşaqlıq, istilik, gizilti. Bu yanaşma hekayəyə poetik dərinlik qatır.

Lakin hekayənin mərkəzi yalnız nostalji deyil. Ən sarsıdıcı qat yuxu epizodunda açılır. Dəyirmançı ilə bağlı hadisə kollektiv yaddaşın və patriarxal zorakılığın simvolu kimi çıxış edir. Ananın susması, nənənin onu günahlandırması - bunlar təkcə bir ailə daxilində baş verən hadisə deyil, bütöv bir sosial psixologiyanın əksidir. Qadının haqsızlığa məruz qalmasına baxmayaraq, günahkar kimi təqdim olunması cəmiyyətin dəyərlər sistemini açıq şəkildə ifşa edir. Yuxuda ana reallıqdan fərqli olaraq çığırır ki, bunu da basdırılmış həqiqətin şüuraltında səs qazanması kimi görürük.

Hekayənin ən təsirli qatlarından biri də zamanların bir-birinə qarışmasıdır. Uşaqlıq xatirəsi, ananın danışdığı hadisə və indiki zaman sərt sərhədlərlə ayrılmır, bir-birinin içindən keçərək vahid psixoloji məkan yaradır. Bu baxımdan Rüstəm Dastanoğlu yaddaşı xətti yox, dövri və canlı bir proses kimi təqdim edir.

Mətnin ideoloji və emosional kulminasiyası isə torpaq itkisi ilə bağlı hissədə cəmlənir. “O yerlər indi işğal altındaydı” cümləsi hekayənin bütün əvvəlki qatlarını yeni mənaya bürüyür. Artıq tütün sahəsi sadəcə uşaqlıq xatirəsi deyil, itirilmiş və əlçatmaz bir vətəndir. Müəllif burada çox güclü kontrast yaradır: insan kosmosa gedə bilər, amma öz doğulduğu yerə gedə bilmir. Bu fikir həm ironik, həm də dərindən faciəvidir.

Final isə ümidsizliklə yox, sakit və dərin bir ümidlə bağlanır. Ata inanır ki, onun hiss etdiyi “gizilti” bir gün oğluna da keçəcək. Bu, genetik yox, emosional mirasdır. Hisslərin, xatirələrin və torpağa bağlılığın nəsildən-nəslə ötürülməsi ideyası hekayənin əsas fəlsəfi dayağına çevrilir. Maraqlıdır ki, oğul bu hissin mənbəyini bilməyəcək. bu da yaddaşın şüurdan kənar yaşamasını göstərir.

Tənqidi baxımdan qeyd etmək olar ki, bəzi yerlərdə təkrarlar (xüsusilə tütün sahəsi ilə bağlı təsvirlərdə) ritmi bir qədər ləngidir. Bu təkrarları üslub olaraq qəbul etmək də mümkündür. Həmçinin dəyirmançı epizodunun sosial konteksti daha da genişləndirilsə, hekayənin ictimai yükü daha da artırardı. Amma bu məqamlar ümumi bədii təsirin gücünü azaltmır.

Rüstəm Dastanoğlunun bu hekayəsinin yaddaşın, torpaq sevgisinin və travmanın incə, lakin təsirli bədii ifadəsidir. Müəllif minimal süjet və maksimal hiss prinsipi ilə işləyərək oxucunun daxilində səssiz, amma uzun müddət davam edən bir duyğu seli yaratmağı bacarıb. Ol səbəbdən, bu hekayə oxunub bitmir, insanın içində davam edir.