C5+1 formatı ANALİZ

Mərkəzi Asiya dövlət başçıları Vaşinqton sammitindən nə gözləyirlər?

Prezident Donald Trampın rəhbərliyi ilə noyabrın 6-da Vaşinqtonda keçirilən Mərkəzi Asiya və ABŞ liderlərinin sammiti regiona sistemli yanaşmanı müəyyən etmək və bütün əsas sahələrdə əməkdaşlığı gücləndirmək məqsədi daşıyır. Təhlükəsizlik, enerji, ticarət və C5+1 formatının inkişafına həsr olunan görüş, həmçinin ABŞ-ın Mərkəzi Asiya üzrə yeni strategiyasının təsdiqi üçün platforma rolunu oynayacaq. Bu il beş Mərkəzi Asiya ölkəsi ilə ABŞ arasında xarici işlər başçıları səviyyəsində unikal əməkdaşlıq formatının - C5+1-in işə salınmasının 10 ili tamam olur. Bu dialoqun ilk görüşü 2015-ci ilin noyabrında Səmərqənddə baş tutdu və qarşılıqlı fəaliyyətin yeni mərhələsinin başlanğıcı olub.

C5+1 formatı ABŞ-ın 2025-ci ilə qədər Mərkəzi Asiya üzrə yeni Strategiyasının təsdiqindən sonra xüsusi əhəmiyyət kəsb etdi. Bu sənəd Əfqanıstandakı vəziyyətdən asılı olmayaraq Mərkəzi Asiya regionunun Amerikanın milli maraqları üçün əsas olduğunu açıq şəkildə göstərir. ABŞ Mərkəzi Asiyanın müstəqilliyini və geostrateji dəyərini vurğulayır. Son illərdə regionda əhəmiyyətli transformasiyalar baş verib: ABŞ-ın Əfqanıstandan çıxarılması, Ukraynadakı münaqişə, Çin iqtisadiyyatının yenidən qurulması və Şərqlə Qərb arasında əsas ticarət arteriyası kimi Orta Dəhlizin artan rolu. Bütün bunlar Amerikanın Mərkəzi Asiyada mövcudluğunu daha da aktual edir, xüsusən nadir torpaq metallarının hasilatı sahəsində əməkdaşlıq fonunda. Bu resurslar ABŞ-ın iqtisadi və texnoloji təhlükəsizliyi üçün kritik əhəmiyyətə malikdir və bu, Vaşinqtonun regiona marağının artması ilə izah olunur. ABŞ prezidenti Donald Tramp və Mərkəzi Asiya ölkələrinin liderləri arasında gözlənilən görüşdə çox güman ki, C5+1 formatının bu yeni geosiyasi reallıqlara uyğunlaşdırılması müzakirə olunacaq. Tramp bu formatda Mərkəzi Asiyadan olan həmkarları ilə görüşən ikinci prezident olacaq. 2023-cü ilin sentyabrında onlar Vaşinqtonda Cozef Bayden tərəfindən də qəbul edilmişdi.

Mərkəzi Asiya ölkələrinin beş prezidentinin Vaşinqtona gözlənilən səfəri hər mənada çağırışdır. Bu, faktiki olaraq silaha çağırışdır, onlardan öz geosiyasi oriyentasiyalarını müəyyənləşdirməyi tələb edir və regionda dövlət siyasətinin "çoxvektorlu" və "neytrallıq" üzərində qurulmuş nəzəri konsepsiyalarına meydan oxuyur. Qərb, Çin və Rusiya arasında. Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı (ŞƏT), MDB, Avrasiya İqtisadi İttifaqı (Aİİ) və ATƏT də ABŞ administrasiyası üçün siyasi agentlikləri azalmış strukturlardır. Bunu prezident Trampın BRICS+ formasında daha qlobal müttəfiqliyə qarşı aqressiv qaçışları sübut edir. Məhz buna görə də regionun çoxsaylı rəsmi KİV-ləri əsas mesajı Vaşinqtonda gözlənilən dialoqun “qarşılıqlı hörmətli” və “bərabər” xarakter daşıyacağına cəsarətlə ümid bəsləyən məqalələr dərc ediblər.

Bu arada, ABŞ rəsmilərinin silsilə hadisələri və bəyanatları tədricən hər şeyi perspektivə qoyur. ABŞ-ın Qazaxıstanda yeni təsdiq edilmiş səfiri Julie Staff Senatdakı dinləmələrdə bildirib ki, “Təkcə Qazaxıstan ABŞ iqtisadiyyatı və müdafiəsi üçün “kritik” olan dünya mineral ehtiyatlarının demək olar ki, yarısına malikdir”. "Bu gün biz uran hasilatında qlobal lider, əsas neft ixracatçısı və mühüm faydalı qazıntıların böyük ehtiyatlarına malik Qazaxıstanla ticarət və enerji əməkdaşlığının yeni erasının astanasındayıq", - Staff ilkin çıxışında qeyd edib. “Səfir kimi mənim əsas məqsədlərimdən biri, əgər təsdiqlənərsə, ABŞ-ın kritik minerallara investisiyasının davam etməsini və ümid edirəm ki, regionda artan Çin investisiyasını əvəz etməsini təmin etməkdir”. Xatırladaq ki, Qazaxıstan və ABŞ artıq Kostanay vilayətindəki neodim, disprosium və terbiumla zəngin olan Akbulak yatağında nadir torpaq metallarının işlənməsi və hasilatı üzrə birgə işlərə başlayıblar.

Məhz bu kontekstdə ABŞ-ın Cənubi və Mərkəzi Asiya məsələləri üzrə xüsusi nümayəndəsi Sergio Qor və dövlət katibinin müavini Kristofer Landau başçılıq etdiyi nümayəndə heyəti Qazaxıstan və Özbəkistana səfər edib. Sızan məlumatlara görə, müzakirələr ABŞ və bu ölkələr arasında Ukrayna ilə “resurs müqaviləsi”nə bənzər, lakin enerji və logistikaya daha çox diqqət yetirməklə ixtisaslaşmış “xammal müqavilələri”nin hazırlanması ətrafında gedir. Bu başa düşüləndir, çünki "kritik mineral" konsentratların çıxarılması, zənginləşdirilməsi və ixracı hər ikisini tələb edəcəkdir. Yeri gəlmişkən, məhz buna görə Qazaxıstanda atom elektrik stansiyasının tikintisinə qarşı etiraz xaricdən dəstək ala bilmədi və faktiki olaraq dayandırıldı, baxmayaraq ki, referendum zamanı tikinti üçün tenderin Rosatom tərəfindən alınması ehtimalı yüksək idi.

Türkmənistan da öz növbəsində əvvəlki administrasiyada ABŞ ilə açıqlanmayan “sadiqlik paktı” bağladı və bunu yeni administrasiya ilə təsdiqlədi – ABŞ-Çin münasibətlərinin pisləşməsi zamanı (Çinə qaz tədarükü ilə bağlı) “balanslaşdırılmış mövqe” müqabilində. ABŞ Türkmənistanın insan haqlarının vəziyyəti ilə bağlı tənqidi ritorikasından tamamilə kənarlaşdırıb, qaz hasilatı infrastrukturundan dünyanın ən böyük metan emissiyalarına dair tənqidi dayandırmaq üçün Aİ ilə razılaşdırılıb və Türkmənistanda dissident fəaliyyətinin maliyyələşdirilməsinə və Avropadakı türkmən siyasi mühacirətinə son qoyulmasına zəmanət verib.

Vəziyyətin acınacaqlılığına əlavə olaraq, Aİ-nin də Mərkəzi Asiyada “kritik minerallar” uğrunda yarışa qoşulması göstərilir. İki həftə əvvəl Avropa Komissiyasının sədri Ursula fon der Leyen Berlin Qlobal Dialoqunda bunu elan edərək, "Avropa sənayemiz üçün kritik xammalların alternativ mənbələrinə çıxışı təmin etmək" üçün nəzərdə tutulmuş yeni plan və strategiya - RESourceEU elan edib. O, həmçinin Qazaxıstan və Özbəkistanı bu strategiyanın əsas tərəfdaşları arasında qeyd edib və bununla da Aİ-nin Mərkəzi Asiya regionuna dair yeni müstəmləkə siyasətini yekunlaşdırıb.

Mərkəzi Asiyanın beş dövlət başçısının ABŞ-a bu səfəri Rusiyanın regionla bağlı siyasətinə, məsələn, Qırğızıstanda heç də həmişə işləməyən “suverenliyin təminatları” və hakimiyyətin davamlılığı və bütövlüyü üzərində qurulmuş siyasətinə də problem yaradacaq. Çinlə bölgədə şiddətli rəqabət aparmaq, Rusiyaya qarşı sanksiyaların blokadasını gücləndirmək və uzunmüddətli perspektivdə regiondan Əfqanıstana qayıtmaq və İrana təzyiq etmək məqsədi güdür ki, bu, müəyyən dərəcədə itaət və sədaqəti nəzərdə tutur ki, bunun üçün nə Rusiyadan “suverenlik təminatları” yetərli ola bilməz, nə də “neytrallıq” və “qərəzsizliyi” gücləndirəcək.

V.VƏLİYEV