Cəbrayıl işğalın dağıntılarından dirçəliş modelinə

Cəbrayılın son onilliklərdə keçdiyi tarixi yol bir rayonun taleyindən daha
geniş məna daşıyır. İşğal, məcburi köçkünlük, ağır insan və maddi itkilər,
ardınca azadlıq və yenidənqurma prosesi Cəbrayılın timsalında dağıdılmış
ərazilərin bərpasının miqyasını və mürəkkəbliyini göstərir.
İşğaldan əvvəl 1050 kvadratkilometr ərazini əhatə edən Cəbrayıl
rayonunun əhalisi təxminən 52 min nəfər idi. Rayonun sosial infrastrukturu
kifayət qədər geniş idi: burada 72 ümumtəhsil məktəbi, 8 xəstəxana, 150
mədəniyyət ocağı və 132 tarixi abidə fəaliyyət göstərirdi. İşğal nəticəsində
rayonun yaşayış məntəqələri və ictimai infrastrukturu dağıntılara məruz
qaldı, iqtisadi potensialı sıradan çıxdı. Rəsmi məlumatlarda işğal
nəticəsində Cəbrayıl rayonuna dəymiş ziyanın 13,928 milyard ABŞ dolları
olduğu göstərilir. Bu göstərici yalnız dağıdılmış əmlakın dəyərini ifadə etmir.
Uzunmüddətli işğal əhalinin doğma ərazilərdən məcburi köçürülməsi,
iqtisadi fəaliyyətin dayanması, sosial infrastruktura çıxışın itirilməsi və tarixi-
mədəni irsin zədələnməsi kimi çoxşaxəli nəticələr doğurdu.
Cəbrayılın işğal tarixini yalnız iqtisadi rəqəmlərlə izah etmək mümkün deyil.
Birinci Qarabağ müharibəsində rayonun 362 sakini şəhid olub, 191 nəfər
əlil olub. Altı Cəbrayıl sakininin Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı adına layiq
görülməsi isə həmin dövrün insan amilini və hərbi itkilərin miqyasını
göstərən faktlardandır. Bu baxımdan işğalın nəticələrini iki əsas istiqamətdə
qiymətləndirmək mümkündür: bir tərəfdən ərazi və infrastruktur itkisi, digər
tərəfdən isə uzunmüddətli sosial-humanitar nəticələr. İkinci amil xüsusilə
əhəmiyyətlidir. Çünki dağıdılmış binaları sonradan yenidən tikmək mümkün
olsa da, uzun illər doğma torpaqdan uzaqda yaşamağın yaratdığı sosial
nəticələrin aradan qaldırılması daha mürəkkəb prosesdir.
Cəbrayılın işğaldan azad edilməsi rayonun tarixində prinsipial dönüş
yaratdı. Lakin hərbi azadlıq avtomatik olaraq sosial və iqtisadi həyatın
bərpası demək deyildi. Əksinə, qarşıda daha uzunmüddətli və sistemli bir
proses dayanırdı: minalardan təmizləmə, infrastrukturun yenidən
qurulması, yaşayış məntəqələrinin planlaşdırılması, iqtisadi fəaliyyətin
bərpası və əhalinin mərhələli şəkildə geri qayıdışının təmin edilməsi. Məhz
buna görə Cəbrayılın postmüharibə dövründəki inkişafını yalnız tikinti
layihələrinin sayı ilə deyil, ərazinin bütöv şəkildə yenidən həyata
qaytarılması kontekstində qiymətləndirmək daha doğru olar.

Bu gün Cəbrayılda aparılan quruculuq işlərinin əsas xüsusiyyəti kompleks
yanaşmadır. Yeni yolların və kommunikasiyaların çəkilməsi, sosial
obyektlərin yaradılması, yaşayış məntəqələrinin yenidən qurulması və
iqtisadi fəaliyyət üçün şəraitin formalaşdırılması bir-birini tamamlayan
proseslərdir. Burada əsas məsələ yalnız dağıdılmış obyektlərin əvvəlki
formada bərpası deyil. Yeni mərhələnin məqsədi müasir tələblərə cavab
verən yaşayış və iqtisadi mühit yaratmaqdır. Bu yanaşma Cəbrayılın
gələcək inkişafında nəqliyyat, logistika, kənd təsərrüfatı, sənaye və digər
sahələrin rolunu artırmaq üçün imkan yaradır.
Digər mühüm istiqamət isə insan amilidir. Şəhər və kəndlərin dirçəlişi
həmin ərazilərdə daimi həyatın bərpasından keçir. Buna görə qayıdış
prosesi yalnız mənzillə təmin olunma məsələsi deyil. Təhsil, səhiyyə,
məşğulluq, sosial xidmətlər və gündəlik həyat üçün zəruri şəraitin
yaradılması qayıdışın davamlılığını müəyyən edən əsas amillərdir.
Cəbrayılın dirçəlişinin digər mühüm tərəfi tarixi-mədəni irsin qorunmasıdır.
İşğal dövründə dağıntıya məruz qalmış 132 tarixi abidə rayonun keçmişinin
mühüm hissəsini təşkil edir. Bu irsin qorunması və bərpası yalnız mədəni
məsələ deyil, həm də gələcək nəsillərin öz tarixi ilə əlaqəsinin təmin
edilməsidir.
Beləliklə, Cəbrayılın qarşısında iki paralel vəzifə dayanır: bir tərəfdən
işğalın yaratdığı fiziki və sosial fəsadları aradan qaldırmaq, digər tərəfdən
isə rayon üçün yeni inkişaf modeli formalaşdırmaq. Bu iki prosesin
uzlaşdırılması Cəbrayılın gələcək simasını müəyyən edəcək.
Cəbrayılın hekayəsi üç mərhələdən ibarət tarixi xətt üzrə inkişaf edir: işğal,
azadlıq və dirçəliş. Birinci mərhələ dağıntı və itkilərlə, ikinci mərhələ ərazi
bütövlüyünün bərpası ilə, üçüncü mərhələ isə həyatın yenidən qurulması ilə
xarakterizə olunur. Bu baxımdan Cəbrayılın dirçəlişi yalnız bir rayonun
yenidən qurulması layihəsi kimi deyil, müharibədən sonrakı bərpa
prosesinin genişmiqyaslı nümunəsi kimi də diqqət çəkir. Qarşıdakı əsas
məsələ yaradılan yeni infrastrukturun dayanıqlı iqtisadi fəaliyyətə, əhalinin
davamlı qayıdışına və sosial həyatın tam bərpasına çevrilməsidir. Vaxtilə
işğalın ağır nəticələri ilə üzləşən Cəbrayıl bu gün yeni inkişaf mərhələsinə
qədəm qoyur. Azadlıq başlanğıc idi; dirçəliş isə həmin azadlığın real sosial
və iqtisadi nəticəyə çevrilməsi prosesidir. Rayonun gələcək uğuru məhz bu
keçidin nə dərəcədə davamlı və hərtərəfli qurulmasından asılı olacaq.

Cəmilə Hüseynova
YAP Naxçıvan şəhər təşkilatı üzrə ƏPT sədri,
Naxçıvan Dövlət Peşə Təhsil Mərkəzinin direktor müavini, partiya fəalı