Çin alternativ ticarət yolları axtarışında RAKURS

Amerika iqtisadi cəhətdən qeyri-sabitlik və təhlükəli mərkəzə çevrilir

Çin açıq şəkildə, Donald Trampın təbirincə desək, onlar üçün daha yaxşı beynəlxalq ticarət şəraiti tələblərinə hazır olan vassal ölkələrin növbəsinə qoşulmaq istəmir. Buna görə də Amerika administrasiyası Çini ABŞ-la ticarət danışıqlarına razılıq verməyə inandırmağa başlayıb. Ticarət münaqişələrinin kəskinləşməsi təhlükəsi neftin qiymətini 59 dollar/barel həddindən uzaqlaşdırıb. Neftin qiymətinin aşağı düşməsinin qurbanları Rusiya və Səudiyyə Ərəbistanının büdcələri olub ki, bunun üçün balanslaşdırılmış büdcə yalnız 90 dollar/barel səviyyəsində əldə edilə bilər. İndi səudiyyəlilər yeni xarici kredit mənbələri axtarmağa məcburdurlar. Bunu analitiklər də təsdiq edirlər.

ABŞ-ın maliyyə maziri Scott Bessent Çinin danışıqlar masasına oturmaq əvəzinə Amerika idxalına tarifləri 84%-ə yüksəltməsindən təəssüfləndiyini bildirib. ABŞ rəsmisi deyib ki, Çinin həqiqətən də danışıqlar aparmaq istəməməsi təəssüf doğurur. Bu həftənin əvvəlində Çin rəsmiləri Vaşinqtonun yeni ticarət siyasətinə ticarət kəsiri və ya tarif maneələrinin ölçüsü ilə bağlı mübahisə kimi baxmadıqlarını açıqladılar. Çin Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü Lin Jian bazar ertəsi günü bildirib ki, Birləşmiş Ştatların birtərəfli qaydada “qarşılıqlı tariflər” tətbiqi ölkələri, xüsusən də Qlobal Cənubdakı ölkələri inkişaf hüququndan məhrum edir və şübhəsiz ki, beynəlxalq ictimaiyyətin geniş etirazı ilə qarşılaşacaq. Başqa sözlə, Pekin ABŞ-ın münaqişəsinə vassallıq və Amerika ilə rəqabət hüququ kimi baxdığını açıq şəkildə bildirib. Bu yanaşma ilə, qismən vassal mövqedə güzəştə getmək Pekin üçün açıq-aşkar üzünü itirmədən praktiki olaraq qeyri-mümkün olub. Bu baxımdan Çin üçün ABŞ-ın təmsil etdiyi qeyri-sabitlik adasından yan keçərək sabit beynəlxalq ticarət əlaqələri sisteminin qurulması vəzifəsi aktuallaşır.

Buna görə də Çin prezidenti Si Cinpin bir daha insanlara Amerikanın mütləq qlobal hökmranlıq siyasətinə Çin alternativini xatırladıb. Çin rəhbəri qonşu ölkələr üçün ortaq gələcək icması yaratmağa və qonşu ölkələrlə işdə yeni üfüqlər açmaq üçün səy göstərməyə çağırıb. Pekində keçirilən görüşdə Çin rəsmiləri vurğulayıblar ki, Çinin geniş ərazisi və uzun sərhədləri qonşu ölkələri milli inkişaf və rifah üçün mühüm təməl, milli təhlükəsizliyin təmin edilməsində əsas amil, ölkənin diplomatik işinin ümumi vəziyyətində prioritet sahə, bəşəriyyət üçün ortaq gələcəyi olan icmanın qurulmasında həlledici həlqədir. Sinxua xəbər verir ki, Çin liderləri qonşu regionlara qlobal kontekstdə baxmağa və qonşu ölkələrə qarşı işin effektiv idarə olunması üçün məsuliyyət hissi və missiyanı gücləndirməyə çağırıblar.

Amerika prezidenti həmçinin digər ölkələrlə bərabərhüquqlu iqtisadi danışıqlar aparmaq istəmədiyini bildirib. Tramp Amerika tarifləri ilə bağlı Birləşmiş Ştatlardan ticarət razılaşması istəyən ölkələri rədd edir. "Bu ölkələr bizə zəng edib yalvarırlar, bu doğrudur. Onlar sövdələşməyə can atırlar. Zəhmət olmasa, bizimlə bir sövdələşmə edin. Mən hər şeyi edəcəm”, deyən Amerika prezidenti əlavə edib ki, biz mütləq onlarla razılaşmaq istəmirik. Gündə 2 milyard dollar idxal rüsumumuzu əldə edərək əlimizdə olanlardan razıyıq, lakin onlar bizimlə razılaşmaq istəyirlər.

Pekinin Amerika tiranlığından müstəqil olacaq alternativ beynəlxalq ticarət sistemini qura bilib-bilməyəcəyi hələ də qaranlıq qalır. Lakin hətta onun yaxın vaxtlarda ən yaxın müttəfiqləri də Birləşmiş Ştatlarla iş görmək istəmədiklərinin açıq əlamətlərini nümayiş etdirirlər. Xüsusilə, Avropada Amerika silahlarının alınması ilə bağlı tənqidlər artmaqdadır. Avropalı alıcılar ABŞ-ın özbaşına hərəkətlərindən anormal dərəcədə asılı vəziyyətə düşüblər.

Danimarka parlamentinin müdafiə komitəsinin rəhbəri Rasmus Jarlov deyib ki, “Biz qabaqcıl Amerika silahlarını aldıqda, bu o deməkdir ki, onlar o silahları götürə bilərlər, çünki onlar o qədər inkişaf etmişlər ki, proqram təminatının yenilənməsinə ehtiyac duyurlar”. Rasmus Jarlov davam edir: "Onların uça bilmələri üçün davamlı ehtiyat hissələri axınına ehtiyacları var. Və reallıq budur ki, amerikalılar sadəcə ehtiyat hissələri və təkmilləşdirmələri təmin etməməklə F-35-ləri çox və çox tez yararsız hala sala bilərlər. Beləliklə, qabaqcıl Amerika sistemlərinə sahib olanda biz daha həssas oluruq. Bu səbəbdən mən bu sistemlərdən daha çox almağa cəsarət etməzdim. Bizi təhdid edən və almayanların hamısından daha çox silah almağa üstünlük verərdim".

Amerika və ətrafındakılardan ibarət olan dünyaya Çin alternativi ortaya çıxana qədər dünya əmtəə qiymətlərinin düşməsini görməkdə davam edir. Tramp “qarşılıqlı” tarifləri elan etdikdən sonra qlobal neft qiymətləri artıq 25% ucuzlaşıb. Və belə bir eniş açıq şəkildə “qara qızıl” ixrac edən bütün ölkələrin büdcəsinə zərbə vuracaq. Düzdür, Brent barel fyuçerslərinin birja qiymətləri açıq-aydın 59 dollar səviyyəsindən geriləyərək 60 dollar həddinin üzərində möhkəmlənməyə başladı. Rusiyanın Urals nefti 50 dollara yaxın qiymətə satılır ki, bu da indiyədək ÜDM-in 1%-i kimi tamamilə məqbul səviyyədə qalan Rusiya büdcəsinin problemlərini pisləşdirəcəyini vəd edir. Müqayisə üçün qeyd edək ki, Səudiyyə Ərəbistanının cari il üçün rəsmi təsdiqlənmiş büdcə kəsiri ÜDM-in 2,5%-ni təşkil edir.

İlkin məlumatlara görə, 2025-ci ilin yanvar-mart aylarında federal büdcə 2,2 trilyon rubl və ya ÜDM-in 1%-i kəsirlə icra edilib, Rusiya Maliyyə Nazirliyi bildirir. Cari ilin büdcə qanununda ÜDM-in 0,5%-i həcmində kəsir nəzərdə tutulub. Rusiya Maliyyə Nazirliyi cari kəsirin səviyyəsini yanvar ayında xərclərin qabaqcıl maliyyələşdirilməsi ilə izah edir. Rusiya Maliyyə Nazirliyi mart ayında federal büdcənin profisitlə çıxdığını qeyd edir.

Səudiyyə Ərəbistanının büdcəsi ilə bağlı vəziyyət bir qədər pisdir. Beynəlxalq Valyuta Fondunun hesablamalarına görə, Səudiyyə Ərəbistanının büdcəsi neftin qiymətinin 90 dollar/bareldən yuxarı olması ilə balanslaşdırıla bilər. Səudiyyə Ərəbistanı getdikcə daha çox borc almağa məcburdur – dövlət borcu artıq 324 milyard dollara çatıb və 2025-ci ilin əvvəlindən, hətta Trampın tarif müharibəsi başlamazdan əvvəl səudiyyəlilər 14,4 milyard dollarlıq borc istiqrazları buraxıblar. Qərb ekspertlərinin fikrincə, bu il Ər-Riyad borc bazarlarının tez-tez iştirakçısına çevrilə bilər.

Trampın ticarət siyasətində çatlar

ABŞ prezidenti Donald Trampın başlatdığı “qlobal tarif müharibəsi” öz düşərgəsində ixtilaflara səbəb olub. Milyarder İlon Mask və digər ölkələrə qarşı cari tariflərə əsaslanan iqtisadi repressiyaların arxasında duran baş strateq Peter Navarro artıq ictimai təhqirləri qəbul etməyə başlayıblar. ABŞ mediası isə cənab Mask və Prezident Tramp arasında dərin fikir ayrılığının olduğundan yazırlar. ABŞ əhalisi bu mübahisədə milyarderə meyl edir - əhalinin yalnız dörddə biri idxal rüsumlarından müsbət təsir gözləyir.

Bu həftə ABŞ prezidenti Donald Trampın iki yaxın adamı - milyarder İlon Mask və ABŞ prezidentinin ticarət və istehsal üzrə baş müşaviri Piter Navarro arasında ictimai mübahisə ilə yadda qalıb. Hər şey cənab Navarronun CNBC-yə verdiyi müsahibədə Maskın Tesla-da qazıntı aparması ilə başlayıb. Trampın məsləhətçisinin dediyi kimi, bu markalı elektrik avtomobilləri üçün hissələrin əksəriyyəti xaricdən tədarük edilir: akkumulyatorlar Yaponiya və Çindən, elektronika isə Tayvandan, halbuki yalnız avtomobillərin yığılması Amerika ərazisində aparılır.

Bu istehsalın təşkili sxemi, Navarronun fikrincə, bütün istehsalın ABŞ-da olmasını istəyən prezident Trampın tarif siyasətinə ziddir. İlon Maskın cavabı özünü çox gözlətməyib. Aprelin 8-də amerikalı iş adamı X sosial şəbəkəsində müvafiq şərh yazaraq rəqibini “bir kisə kərpicdən də axmaq” adlandırıb. Mask haqlı olaraq qeyd edib ki, Tesla ən çox Amerika istehsalı olan avtomobillərə sahibdir. "Tesla Amerikanın ən şaquli inteqrasiya olunmuş avtomobil istehsalçısıdır. Navarro özünün uydurma eksperti Ron Varadan (iqtisadiyyat yazılarında Navarronun təxəllüsü) soruşmalıdır", - milyarder deyib. Onun sözlərini statistik rəqəmlər də təsdiqləyir: 2021-ci ildən Tesla ABŞ-da avtomobil istehsalının lokallaşdırılması dərəcəsinə görə American Made Index-də şəksiz liderdir.

Hazırkı prezidentin iki tərəfdarı arasında bu “duel” təsadüfi deyil: Mask bir sıra ölkələr üçün Navarronun işləyib hazırladığı və dəstəklədiyi hədsiz ixrac rüsumlarının tətbiqinə qarşıdır. Mənbələr The Washington Post-a bildiriblər ki, yeni tarif paketi elan edildikdən sonra Mask bir neçə dəfə prezident Trampı bu ideyadan əl çəkməyə inandırmağa çalışıb. Lakin o, Peter Navarronu dinləməyi seçib.

Nəticədə milyarder mübahisəni ictimai sahəyə götürmək qərarına gəlib və şəxsi olmaqdan çəkinməyib. Məsələn, X-dəki son yazısında İlon Mask Navarronun təhsilinə istinad edərək, "Harvardda iqtisadiyyat üzrə fəlsəfə doktoru almaq yaxşı deyil, pisdir" deyib.

Amerikalı iş adamının 5 aprel şənbə günü İtaliya Liqası partiyasının konqresində videobağlantı vasitəsilə çıxışı daha diqqətəlayiqdir. Orada Mask Tramp administrasiyasının yürütdüyü siyasətdən köklü şəkildə fərqlənən beynəlxalq ticarətə dair baxışını təqdim edib. “Həm Avropa, həm də ABŞ, mənim fikrimcə, ideal olaraq sıfır tariflərlə bir vəziyyətə keçməlidir, Avropa və Şimali Amerika arasında sərbəst ticarət zonası yaratmalıdır” deyib.

Maskın mövqeyi şəxsi maraqla da izah olunur: yeni tariflər birjalarda çökməyə səbəb olub və yalnız Tesla səhmlərinin qiymətinin düşməsi səbəbindən 18 milyard dollar itirib. Maskın hökumət aparatını optimallaşdırmaq üçün etdiyi hərəkətlərə cavab olaraq ABŞ-da elektrik avtomobillərinin satışının kəskin azalması vəziyyəti daha da ağırlaşdırır. Hələ bu brendin salonlarında vandalizm və etiraz hallarını demirik. Problem o qədər geniş yayılıb ki, mart ayında FTB Tesla pərakəndə satış yerlərində və enerji doldurma məntəqələrində zorakılığın qarşısını almaq üçün işçi qrupu yaradıb.

Ancaq tarif müharibəsinə gəldikdə, adi amerikalılar İlon Maskın tərəfinə keçməyə meyllidirlər. Pew Araşdırma Mərkəzinin aprelin 8-də açıqladığı sorğuya əsasən, amerikalıların yalnız dörddə biri ABŞ ixracına yüksək tariflərin tətbiqindən müsbət nəticə gözləyir. Sorğuda iştirak edənlərin yarıdan çoxu əmindir ki, Çinə tətbiq edilən tariflər Amerikanın özünə zərər verəcək. Sorğu bazar ertəsi, aprelin 7-də birjanın çökməsindən əvvəl keçirilib və bu, ehtimal ki, Tramp administrasiyasının hərəkətləri ilə bağlı narahatlığı artırıb.

V.VƏLİYEV