Dünya ticarət müharibəsi RAKURS

Dünya ölkələri yeni sınaq mərhələsinə qədəm qoyur. ABŞ-ın yeni prezidentinin gəlişindən sonra münasibətlərdə qeyri-sabitlik, hətta böyük müharibənin başlanması ehtimalı hər keçən gün artır. Kanadanın baş naziri Castin Trüdo bildirib ki, hökumət ABŞ-ın Kanada mallarına yüksək rüsumlar tətbiq etməsi ilə bağlı Ümumdünya Ticarət Təşkilatına iddia qaldırıb. Ottava bu vəziyyəti ABŞ, Meksika və Kanada arasında üçtərəfli razılaşma (USMCA) vasitəsilə həll etməyə çalışacaq. Bundan əvvəl baş nazir Amerika mallarına cavab olaraq 25 faizlik rüsumların tətbiq ediləcəyini açıqlamışdı. “İndi mən konkret bir amerikalıya birbaşa müraciət etmək istəyirəm. Donald, cəmi səkkiz il birlikdə işlədik, böyük işlər gördük. "Wall Street Journal ilə razılaşmaq mənim vərdişim deyil, amma Donald, onlar qeyd etdilər ki, sən çox ağıllı adamsan", - Castin Trüdo mətbuat konfransında deyib. "Bu gün ABŞ Kanadaya qarşı ticarət müharibəsinə başladı" deyib. Kanadanın baş naziri yaxın vaxtlarda Donald Trampla danışıqlar aparacağına ümid etdiyini bildirib.

Fevralın əvvəlində ABŞ prezidenti Meksika, Kanada və Çindən gələn mallara gömrük rüsumlarının tətbiq edilməsi haqqında sərəncam imzalayıb. Kanada ABŞ-la sərhədini möhkəmləndirmək və narkotik ticarəti ilə mübarizə üçün yeni öhdəliklər götürmək üçün 1,3 milyard dollarlıq planı həyata keçirəcəyini vəd edərək tədbirin gecikməsini təmin etdi. Artıq rüsumlar qüvvəyə minib.

ABŞ-ın tarifləri qlobal bazarları sarsıdıb

ABŞ-ın üç ən böyük ticarət tərəfdaşına tətbiq edilən tariflər birjada çöküşə səbəb olub. Avropada əsas səhmlərin Stoxx Europe 600 indeksi 0,9%, Almaniyanın ixracatçılar üçün vacib olan Dax indeksi isə 1,5% ucuzlaşıb. İstehsal prosesi ABŞ sərhədlərini dəfələrlə keçə bildiyinə görə ən həssas olan avtomobil istehsalçıları, Volkswagen 2,2 faiz, Stellantis isə 4 faiz ucuzlaşıb.

Çin-Aİ dəmir yolu xətti

Çin Dəmir Yolu Konteyner Nəqliyyatı (CRCT) ilə birgə həyata keçirilən layihə çərçivəsində Çindən gələn konteyner qatarları Türkmənistan, Qazaxıstan, İran və Türkiyə ərazisindən keçərək oradan da Avropa ölkələrinə keçəcək. Yeni marşrut üzrə ilk qatar Çinin Çenqdu şəhərindən Polşanın Lodz şəhərinə yola düşüb. Çin Rusiyadan yan keçməklə Mərkəzi Asiya ölkələri üzərindən daha iki dəmir yolu layihəsi hazırlayır.

ABŞ prezidenti Donald Tramp martın 4-də Çin mallarına rüsumları 10%-dən 20%-ə qaldırıb. Eyni zamanda, eyni tarixdən Meksika və Kanadadan gələn tədarüklərə 25 faizlik tariflər qüvvəyə minib. Bu qərarların təsirinə məruz qalan bütün ölkələr artıq cavab tədbirləri görməyə hazır olduqlarını bəyan ediblər. Bu arada yeni ticarət müharibəsinin nəticələri ABŞ-ın özü üçün xüsusilə həssas ola bilər: ekspertlərin proqnozlarına görə, ölkədə inflyasiya əhəmiyyətli dərəcədə yüksələ və iqtisadi artım yavaşlaya bilər. Tramp Çindən gələn mallara rüsumları iki dəfə artırıb, indi 20%-dir. Məhdudiyyətlərin rəsmi izahı ölkəyə “sintetik opioidlər, o cümlədən fentanil” axını səbəbindən ABŞ-ın milli təhlükəsizliyinə təhdiddir. Rüsumların bu artımı hər iki ölkəyə ciddi təsir göstərəcək: 2024-cü ilin sonunda onların ticarət dövriyyəsi 688 milyard dollar təşkil edib, bu dövrdə Çindən ixrac isə təxminən 5% artaraq 525 milyard dollara çatıb.

ABŞ üçün yeni məhdudiyyətlər o deməkdir ki, bir çox malların qiymətlərində sürətli və nəzərəçarpacaq artımın praktiki olaraq alternativi yoxdur. Belə gözləntilərə əsasən, ABŞ-da istehlakçı inamı indeksi (xərclərin aparıcı göstəricisi) ardıcıl üçüncü aydır ki, aşağı düşür - fevralda yanvarda 104,1 bənddən sonra 98,3 bənd təşkil edib. Əks tariflərdən əlavə problemlər yarana bilər: martın 10-dan Çin onları ABŞ-dan bəzi kənd təsərrüfatı məhsullarına tətbiq edəcək: toyuq, buğda, qarğıdalı və pambıq tədarükünə 15 faiz, sorqo, soya, mal əti, donuz əti, meyvə, tərəvəz və süd məhsullarına 10 faiz tariflər tətbiq ediləcək.

Qeyd edək ki, 2024-cü ildə Çin ABŞ-dan 29,3 milyard dollar dəyərində kənd təsərrüfatı malları idxal edib ki, bu da 2023-cü illə müqayisədə 14% azdır. Çin cənab Trampın ilk dövründən bəri bu cür məhsulların alışını davamlı olaraq diversifikasiya edir və öz istehsalını da artırır. Məsələn, Braziliyadan satınalmalar sayəsində ABŞ-ın ümumi Çin soya idxalındakı payı 2016-cı ildəki 40%-dən 2024-cü ildə 21%-ə düşüb. Eyni zamanda, ABŞ-ın özü üçün Çin bazarı əsas bazarlardan biri olaraq qalır. Cari tədarük həcmini saxlamaq üçün ABŞ yeni ixrac bazarlarına daxil olmalı və köhnə bazarlara tədarükləri genişləndirməli olacaq.

Ottavadan Vaşinqtona çağırış

Çinə qoyulan məhdudiyyətlərə əlavə olaraq, Kanada və Meksikadan gələn tədarüklərə 25 faizlik tariflər martın 4-dən qüvvəyə minəcək. Hələ fevral ayında söz verilərək, danışıqlar zamanı yığılan ziddiyyətləri həll etmək üçün bir ay təxirə salındılar. Lakin ABŞ-la ticarət balanssızlığını belə qısa müddət ərzində aradan qaldırmaq faktiki olaraq mümkün olmadığından tariflərin tətbiqi gözlənilirdi. Kanada artıq 20 milyard dollar dəyərində Amerika mallarına 25 faizlik tariflərin dərhal geri qaytarılacağını, üç həftə ərzində 80 milyard dollardan çox idxalın məhdudiyyətlərə məruz qalacağını elan etdi. Meksika cavab tədbirlərini daha sonra elan edəcək.
Peterson Beynəlxalq İqtisadiyyat İnstitutunun hesablamalarına görə, Meksika və Kanadada tətbiq edilən məhdudiyyətlər ərzaq, nəqliyyat vasitələri və ehtiyat hissələrinin bahalaşması ilə nəticələnəcək. Ticarət məhdudiyyətləri fonunda Amerika istehsalçıları da qiymətləri qaldıracaqlar. Fevral ayında ISM Manufacturing biznes aktivliyi indeksi yanvarda 50,9 punktdan 50,3 bənd təşkil edib, qiymət indeksi isə 54,9 bənddən 62,4-ə yüksəlib. Federal Ehtiyat Sistemi də tariflərin tətbiqi ilə əlaqədar inflyasiyanın mümkün sürətlənməsi barədə xəbərdarlıq edib. Belə artan narahatlıqlar fonunda, əsas faiz çox güman ki, mart ayında azalmayacaq. Üstəlik, məhdudiyyətlər tam qüvvədə qalarsa, FED-in monetar siyasətinə dönüş də mümkündür.

Donald Trampın qərarları artıq neft bazarına nəzərəçarpacaq dərəcədə təsir edir: ABŞ və Çin rüsumların ləğvini elan etdikdən sonra Brent neftinin qiyməti çərşənbə axşamı 2024-cü ilin oktyabr ayının əvvəlindən bəri ilk dəfə olaraq bir barel üçün 70 dollara düşüb. Analitiklər tariflərdən təsirlənən ölkələrdə işgüzar fəallığın azalacağını proqnozlaşdırır və enerji resurslarına tələbatın daha da azalacağını gözləyirlər.
Pekin Amerika ilə müharibəyə hazırdır

Çin Xalq Respublikası Dövlət Şurasının Baş naziri Li Çianqın parlamentin çərşənbə günü açılmış iclasında məruzəsi ölkə rəhbərliyinin iqtisadiyyatın uğurlu inkişafına əmin olduğunu göstərib. Onun artımı 2025-ci ildə 5% təşkil edəcək. Tayvan boğazında və Cənubi Çin dənizində gərginliyin artması ilə əlaqədar büdcədə müdafiə xərclərinin 7,2% artaraq 1,78 trilyon yuana (246 milyard dollar) çatdırılması nəzərdə tutulub. Ölçüsünə görə Amerikadan çox kiçikdir. Amma Pentaqonun fikrincə, rəsmi rəqəmlər Çinin hərbi xərclərinin real mənzərəsini əks etdirmir. Onlar 40% yüksəkdir. Üstəlik, Çin dünyada ən çox dəniz gəmisinə sahibdir.

Təbii ki, Çin mediası ÇXR silahlı qüvvələrinin yalnız ölkəni qorumaq məqsədi daşıdığını və heç kim üçün təhlükə yaratmadığını vurğulayır. Xinhua xəbər verir ki, hərbi büdcə son 10 ildə "birrəqəmli" artıb. Çinli hərbi ekspertlər deyir ki, artım orta səviyyədədir və ölkənin maraqlarını müdafiə etmək üçün lazımdır, başqa bir şey deyil. Son bir ildə silahlı qüvvələrin müasirləşdirilməsi sahəsində üç uğur əldə edilib. May ayında 40 döyüş təyyarəsi, bir neçə kəşfiyyat təyyarəsi, nəqliyyat təyyarələri, helikopterlər və dronlardan ibarət hava qrupunu daşıya bilən “Fujian” təyyarədaşıyan gəmisində dəniz sınaqları başlayıb. Dekabr ayında dünyada ilk elektromaqnit katapultlarla təchiz olunacaq Sıçuan desant gəmisində işlərə başlanılıb. Və havada, Airshow China sərgisində tamaşaçıların iştirakı ilə gizli texnologiyadan istifadə edərək hazırlanmış yeni tipli J-35A qırıcısı havaya qalxdı. Bu təyyarənin seriya istehsalına 2025-ci ildə başlanacaq.

Şərqi Asiya və Cənubi Çin dənizində vəziyyətin pisləşməsi ilə əlaqədar Çin Xalq Azadlıq Ordusu döyüş hazırlığını artırmalıdır. Beləliklə, Filippin “Çinə məxsus” adalar yaxınlığında təxribatları gücləndirib və hətta ABŞ-ın “Tayfun” orta mənzilli raketlərini ölkə ərazisində yerləşdirməsinə razılıq verib. Dünya Bankının məlumatına görə, 2023-cü ildə orta qlobal müdafiə xərcləri ÜDM-in 2,4%-i, ABŞ-da isə 3,4%-i təşkil edib. AP agentliyinin məlumatına görə, Çinin hərbi büdcəsinin real rəqəmləri rəsmi rəqəmləri 40% üstələyir və digər büdcə maddələri arasında bölüşdürülür. Çin təkcə ABŞ-la münasibətlərin pisləşməsi fonunda deyil, Şərqi Çin dənizindəki adalarla bağlı mübahisəsi olan Yaponiya ilə də hərbi xərcləri artırmağa məcburdur.

“The New York Times” yazır ki, Çin prezidenti Si Cinpin ABŞ prezidenti Donald Trampın tarifləri qaldırdıqdan sonra onunla güzəştə gedən Kanada və Meksika liderlərindən fərqli olaraq, möhkəm dayanıb və ABŞ-ın kənd təsərrüfatı məhsullarına yüksək rüsumlar tətbiq etməklə amerikalılara cavab verib. ABŞ-lı Çin eksperti Jude Blanchett deyir ki, Pekin hələ də ticarət müharibəsindən və ya "daha pis bir şeydən" qaçmaq üçün Trampla razılığa gəlməyə ümid edir. Lakin Çinin Vaşinqtondakı səfirliyi bildirib ki, “Çin geri çəkilməyəcək, ticarət müharibəsinə və ya hər hansı başqa müharibəyə hazırdır”.

V.VƏLİYEV