Çində yeni virus: Təhlükə gözlənilir? ARAŞDIRMA

Çində insanlara yoluxa bilən yeni yarasa koronavirusu aşkar edilib.

SİA mövzu ilə bağlı araşdırma aparıb.

Çin alimləri COVID-19-a səbəb olan SARS-CoV-2 virusuna bənzər şəkildə insanlara yoluxa bilən yeni yarasa koronavirusu aşkar ediblər. Tədqiqata Wuhan Virusologiya İnstitutunda işləyən "yarasa qadın" kimi tanınan virusoloq Şi Zhengli rəhbərlik edib.
Cell jurnalında dərc edilən araşdırmada Şi və komandası HKU5 koronavirusu ilə əlaqəli yeni bir virus müəyyən etdiklərini açıqladı. Araşdırmaya görə, “HKU5-CoV-2” adlanan bu yeni virus SARS-CoV-2 ilə eyni ACE2 reseptorundan istifadə edərək insan hüceyrələrinə bağlana bilir.

Alimlər bu virusun heyvanlardan insanlara birbaşa və ya ara ev sahibləri vasitəsilə keçmə riskinin “yüksək” olduğunu bildirdilər.

Wuhan Virusologiya İnstitutu, Quançjou Laboratoriyası və Quançjou Elmlər Akademiyası tərəfindən aparılan araşdırmalar yarasalarda tapılan bu yeni virusun zoonoz riski daşıdığını ortaya qoyub.

COVID-19-un mənşəyi ilə bağlı müzakirələr davam edərkən, Şi və bəzi elm adamları virusun təbii şəkildə yayıldığını iddia edirlər.
Ancaq bu günə qədər bu nəzəriyyə üçün qəti dəlil tapılmayıb.

Digər tərəfdən, yeni kəşf edilən HKU5-CoV-2 virusunun əvvəlki variantlara nisbətən insanlara uyğunlaşma potensialının daha yüksək olduğu bildirilir.

Boğaziçi Universiteti Ətraf Mühit Elmləri İnstitutunun professoru Prof. Dr. Raşit Bilgin, Boğaziçi Universitetinin YouTube kanalında təşkil edilən Açıq Dərs “Epidemik” serialının qonağı olan “Yarasalar varmı?” suallarını cavablandırdı. Prof. Dr Bu ehtimalı azaltmaq istəyiriksə, təbiətlə harmoniyada yaşamaq üçün səy göstərməliyik”.

COVID-19 xəstəliyinə səbəb olan SARS-CoV-2 virusunun yarasalardan dünyaya yayıldığı iddialarına da toxunulan mühazirə mayın 23-də Boğaziçi Universiteti Sosiologiya Fakültəsi Müəllim Prof. Dr. Dr. Moderatorluğu Zəfər Yenal, Boğaziçi Universitetinin Youtube kanalı və Zoom-da eyni vaxtda keçirilib.

Prof. Dr. Raşit Bilgin təqdimatında virusun yarasalardan insanlara birbaşa keçmədiyini vurğuladı. O, heyvan bazarları və kənd təsərrüfatında gübrə kimi yarasa nəcisinin istifadəsi kimi yayılma və ötürmə yollarını asanlaşdıran ara ev sahiblərinə diqqət çəkdi. Bilgin, SARS-Cov-2 virusunun artıq insanlar arasında geniş yayıldığını ifadə edərək, virusun insan müdaxiləsi ilə vəhşi təbiətə yenidən gətirilmə ehtimalına diqqət çəkib. Qlobal miqyasda insanlar arasında geniş yayılan virus səbəbiylə yarasalardan gələn təhlükənin nisbətən azaldığını sözlərinə əlavə edən Bilgin, elm dünyasının indi yarasaların virusu insanlardan tutmasının qarşısını almaq üçün nələr edilə biləcəyini müzakirə etməyə başladığını qeyd etdi.

Yarasaların da faydaları var

1250 fərqli növdən ibarət məməlilər qrupu olan yarasaların təkcə virus daşımadığını ifadə edən Bilgin, yarasaların əslində kənd təsərrüfatı zərərvericiləri və ağcaqanadları yeyərək, toxum daşıyaraq ekosistem üçün əhəmiyyətli funksiyalar yerinə yetirdiyini söylədi.

SARS CoV-2 nümunəsində göründüyü kimi, virusun insanlara ötürülməsində ən əhəmiyyətli faktorun ara ev sahibləri olduğunu ifadə edən Bilgin, bu keçiddə heyvan bazarlarının və vəhşi heyvan fermalarının əsas rol oynadığını sözlərinə əlavə etdi. O, insan və yarasalar arasında birbaşa təmasın çox nadir olduğunu, lakin xüsusilə Çin və Asiya ölkələrində kənd təsərrüfatında istifadə edilən yarasa nəcisinin virusun insanlara keçməsində mühüm rol oynadığını bildirib.

Vəhşi təbiətin məhv edilməsi virusları artırır

Raşit Bilgin virusun insanlara keçmə dinamikasını belə izah edərək çıxışına belə davam etdi: “Yarasalar meşələrdə və ya mağaralarda yaşadıqca biz qorunuruq. Lakin təbii həyat məhv olanda, meşə sahələri insan əli ilə məhv ediləndə müxtəlif viruslara məruz qalma riskimiz artır. 1990-cı illərdə ortaya çıxan digər yarasa virusu olan Nipah virusu belə yayıldı. Banqladeşdə insanlar xurma ağacında kəsiklər edərək xurma şirəsini toplayırlar. Yarasalar bu suyu toplamaq üçün istifadə edilən vedrələrdən qidalandıqda virusun birbaşa insanlara keçdiyi müşahidə edilib.

Yarasa nəcisinin kənd təsərrüfatında gübrə kimi istifadə edilməsinin virusun insanlara keçməsini sürətləndirə biləcəyi də müşahidə olunub. Virus insanlara bu yolla ötürülüb, donuz fermalarında aralıq ev sahibi kimi donuzlardan istifadə edilib. MERS-CoV virusu çox isti olan Səudiyyə Ərəbistanında insanların dəvələrini sərinlətmək üçün mağaralarda saxladıqları üçün mağaralarda yarasa nəcisinə məruz qalan dəvələr vasitəsilə yayılıb.

Covid-19 epidemiyasının böyük ehtimalla yarasalar tərəfindən törədildiyini, lakin bunu təsdiqləmək üçün canlı təbiətlə bağlı yeni kəşflərə və araşdırmalara ehtiyac olduğunu bildirən Prof. Dr. Bilgin bildirib ki, SARS-CoV-2 virusunun laboratoriyadan çıxdığına dair heç bir dəlil yoxdur. Çıxışında yeni ortaya çıxan xəstəliklər haqqında da məlumat verən Prof. Dr. Bilgin bildirib ki, 1970-ci illərdən bu yana 40 yeni yoluxucu xəstəlik ortaya çıxıb. Bilgin, bu xəstəliklərin yüzdə 75-nin heyvan mənşəli olduğu məlumatını verdi.

Yarasalardan qorxmalıyıq?

Raşit Bilgin, gəmiricilərin virus müxtəlifliyi baxımından yarasalara nisbətən daha çox virusa sahib olduğunu və bütün hallarda yarasalarla təmasdan qaçınılması lazım olduğunu vurğuladı:

''Yarasalarla birbaşa əlaqəniz yoxdursa, təhlükədə deyilsiniz, ancaq yarasaların olduğu bir mühitdə işləməlisinizsə və ya mağaraçılıq edirsinizsə, özünüzü mütləq əlcək və maska ​​ilə qorumalısınız. Quduzluğun yarasalardan keçən xəstəlik olduğu da məlumdur. Yarasaların əsas problemlərindən biri onların nəcislərindən kənd təsərrüfatı gübrəsi kimi istifadə edilməsidir. Bunun qarşısını almaq lazımdır. Həmçinin, evinizin çardağı varsa və yarasa yuvası tapsanız, heç bir əlaqə yaratmadan mütləq yerli Kənd Təsərrüfatı və Meşə Təsərrüfatı Nazirliyi ilə əlaqə saxlayın və dəstək istəyin.”

İnfeksiyalarda insanın rolu

Çıxışında insanların yoluxmada roluna da toxunan prof. Dr. Raşit Bilgin, təbiəti məhv etməyə yönəlmiş insan fəaliyyətinin yeni virusların ortaya çıxma riskini artırdığına diqqət çəkərək əlavə etdi: “Təbii yaşayış yerlərinin məhv edilməsi, qeyri-qanuni heyvan ticarəti, iqlim dəyişikliyi, insanların hərəkətliliyinin artması, uşaqlara peyvənd edilməməsi kimi davranışlar yoluxma riskini artırır. Hazırda biz 6-cı kütləvi yox olma mərhələsindəyik. Beşinci kütləvi məhv hadisəsi zamanı dinozavrlar sona çatmışdı. Ötən əsrdə dünyamızda milyardlarla regional və yerli əhali yox olub və bu vəziyyətin ən mühüm səbəbi dayanıqlı olmayan kənd təsərrüfatı, ağac kəsimi, enerji, mədənçıxarma, çay və çayların bölünməsi kimi insan fəaliyyətidir. Bu cür fəaliyyətlərlə təbiətə zərər vurduqca, yeni virusların yaranma ehtimalını artırırıq”.

Ayşən Vəli