Daxili dayanıqlılıq modeli: “Böyük Qayıdış”ın iqtisadi mexanizmləri, təhlükəsizlik düşüncəsi

Prezident İlham Əliyevin 5 yanvar müsahibəsinin bu hissəsi daha çox dövlətin “daxili dayanıqlılıq” xəttini ön plana çıxarır.

Müsahibədə bir-birinə bağlı üç böyük istiqaməti eyni məntiqin içində təqdim edilir: sosial siyasətin nəticələri və yeni mərhələsi, Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun bərpasının institusional-texniki çərçivəsi, eləcə də postmüharibə dövründə təhlükəsizlik arxitekturasının sərt reallıqlar üzərindən yenidən qurulması. Burada diqqət çəkən əsas cəhət odur ki, söhbət ayrı-ayrı proqramların sadalanmasından çox, dövlətin özünü necə idarə etdiyini göstərən yanaşmadan gedir: resursun bölüşdürülməsi, prioritetlərin ardıcıllığı və risklərin qabaqlanması.

Sosial siyasət mövzusu “vətəndaş mərkəzli dövlət” tezisi ilə açılır, amma bu tezis emosional ritorika kimi yox, iki sütunlu siyasət modeli kimi qurulur: sosialyönümlülük və investisiyayönümlülük. Bu cütlük əslində büdcə siyasətinin klassik dilemmasını xatırladır: sosial öhdəlikləri artırmaq istəyirsənsə, iqtisadi baza böyüməlidir; iqtisadi baza böyüyürsə, onun legitimliyi sosial nəticələrdə görünməlidir. Müsahibədə bu tarazlıq məsələsi təsadüfi vurğulanmır, çünki sosial gözləntilərin artdığı bir mərhələdə dövlətin “populizmdən uzaq” mövqeyi özünü həm siyasi məsuliyyət, həm də maliyyə intizamı kimi təqdim etməyə xidmət edir. “Ayağını yorğanına görə uzatmaq” kimi xalq dilində verilən izah da məhz bu mesajı yumşaq formada çatdırır: artım olacaq, amma borc hesabına, gələcək nəsillərin yükü bahasına yox.

Sosial siyasətin nəticələri rəqəmlər və proqramlar üzərindən təsvir olunur: minimum əməkhaqqının uzunmüddətli artımı, son illərdə ardıcıl sosial islahat paketləri, maaş-pensiya-müavinətlərin müntəzəm yüksəldilməsi və indeksləşmə. Burada əsas ideya “sosial xərclər təsadüfi deyil, sistemlidir” fikridir. Eyni zamanda sosial sahədə əvvəlki illərdə mövcud olan pozuntuların və ədalətsizliklərin aradan qaldırılması, mexanizmlərin şəffaflaşdırılması kimi vurğular sosial dövlətin “paylama”dan “idarə olunan sistem”ə keçid iddiasını göstərir. Bu yanaşmanın siyasi mənası da var: sosial ədalət təkcə vəsaitin həcmi ilə deyil, həmin vəsaitin kimə və necə çatması ilə ölçülür.

Əmək bazarı və rifah mövzusunda xüsusi yer tutan istiqamət özünüməşğulluq proqramıdır. Burada sosial siyasət daha aktiv model kimi təqdim olunur: dövlət birbaşa yardımın yanında insanın öz gəlir mənbəyini qurmasına imkan yaradan alətlər verir. “Ələbaxımlılıq olmamalıdır” tezisi sosial siyasətin fəlsəfi xəttini açır və yardımın məqsədinin asılılıq yaratmaq yox, insanı əmək bazarına qaytarmaq olduğunu vurğulayır. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun “böyük tikinti meydançası” kimi təqdim edilməsi də bu kontekstdə iş yerləri məntiqini gücləndirir: yeni regionların bərpası təkcə siyasi simvol deyil, həm də daxili məşğulluq və iqtisadi dövriyyə yaradan prosesdir. İşsizlik probleminin tam aradan qalxmadığı etiraf edilir, lakin “iş tapmaq çətin deyil” fikri ilə sosial siyasətin məsuliyyət tərəfi də cəmiyyətin üzərinə paylaşdırılır: imkan var, seçim və uyğunlaşma da lazımdır.

Müsahibənin sosial hissəsində müharibənin sosial nəticələri ayrıca xətt kimi verilir. Şəhid ailələri və müharibə əlilləri üçün mənzil, avtomobil təminatı, protezləşmə və sosial dəstək tədbirləri dövlətin “mənəvi borc” dili ilə əsaslandırılır. Bu, postmüharibə dövrünün sosial-siyasi sabitliyi üçün mühüm komponentdir: müharibə təkcə geosiyasi nəticə doğurmur, daxildə sosial ədalət və qayğı ehtiyacını da artırır. Bu xəttin geniş vurğulanması bir tərəfdən dövlətin legitimlik arqumentini gücləndirir, digər tərəfdən də “müharibə bitdisə, onun yükünü daşımaq da bitmir” mesajını verir. Paralel olaraq məktəb, xəstəxana kimi sosial infrastrukturun artımı qeyd edilir və beləliklə sosial siyasət yalnız transferlər yox, xidmət və infrastruktur keyfiyyəti kimi çərçivələnir.

“Böyük Qayıdış” və bərpa prosesinə dair bölmə isə daha çox texniki və institusional məntiq üzərində qurulur. Burada əsas prioritet yaşayışın bazası kimi təqdim olunur: bağlantılar, enerji, su, yollar, tunellər, dəmir yolu xətləri. “Əvvəlcə bağlantı” yanaşması təsadüfi deyil; çünki yalnız ev tikməklə kütləvi qayıdış mümkün olmur, yaşayışın davamlılığı üçün enerji, su, yol, iş yeri və xidmətlər paralel qurulmalıdır. Bu hissədə “dairəvi enerji sistemi” kimi detallı vurğular bərpanın sadəcə tikinti deyil, bütöv regional iqtisadi sistem yaratmaq iddiası olduğunu göstərir. Su anbarlarının bərpası və yenilərinin tikilməsi də eyni məntiqə bağlanır: su olmadan nə kənd təsərrüfatı, nə də daimi məskunlaşma mümkündür.

Bərpa prosesinin idarə olunması ilə bağlı ən mühüm tezislərdən biri “tələsmək və tələsməmək” paradoksudur. Yəni sürət tələbi var, amma keyfiyyət riski qəbul edilmir. “Heç vaxt tarix qoyulmayıb” fikri və “nə vaxt hazır olacaq, o vaxt” yanaşması, bir tərəfdən, icra mexanizmini vaxt təzyiqindən qorumağa çalışır, digər tərəfdən isə ictimai nəzarət çağırışı ilə balanslanır. Burada dövlətin mesajı aydındır: bərpa həm sürətli, həm də standartlara uyğun olmalıdır; sürət keyfiyyətin bəhanəsinə çevrilməməlidir.

Zəngəzur dəhlizi barədə deyilənlər bu bölmədə daha praktik çalar alır: hazır olan seqmentlər, tikinti faizi, Ermənistan tərəfində görülməyən işlər, Naxçıvan istiqamətində tamamlanma perspektivi və gələcək yükötürmə qabiliyyəti kimi detallarla danışılır. Bu, mövzunu “siyasi simvol”dan “infrastruktur layihəsi”nə çevirən təqdimatdır. Eyni zamanda Araz dəhlizi - İran üzərindən alternativ xətt - xüsusi vurğulanır və beləliklə, tək bir bağlantıya bağlı qalmamaq, iki paralel marşrutla strateji sığorta yaratmaq xətti görünür. Bu yanaşma tranzit siyasətdə klassik prinsipdir: alternativ marşrut həm rəqabəti, həm tarif elastikliyini, həm də siyasi risklərin bölüşdürülməsini təmin edir.

Təhlükəsizlik arxitekturası ilə bağlı hissə isə daha sərt realizm dili ilə seçilir. Qələbədən sonra arxayınlaşmamaq, ordunun modernləşdirilməsi, təcrübədən nəticə çıxarma, boşluqları düzəltmə kimi vurğular postmüharibə dövrünün əsas paradoksunu izah edir: müharibə bitib, amma təhlükəsizlik gündəmi bitməyib. Burada “biz müharibəyə hazırlaşmırıq, amma heç kim zəmanət verə bilməz” xətti risk idarəetməsinin klassik izahıdır. Ən kəskin tezis isə beynəlxalq hüquqa inamın zəifləməsi ilə bağlıdır: dünyada “güc, əməkdaşlıq, müttəfiqlik” faktorları önə çıxır və buna görə də dövlətin öz müdafiə potensialını artırması zəruri sayılır. Bunun siyasi mənası odur ki, təhlükəsizlik yalnız diplomatik bəyanatlarla qorunmur; hərbi potensial həm deterrensiya, həm də danışıqlarda mövqe gücüdür.

Bu blokların ümumi mənzərəsi göstərir ki, müsahibədə dövlət idarəçiliyinin üç paralel “təhlükəsizlik-rifah-bərpa” xətti bir-birinə bağlanır. Sosial siyasət iqtisadi bazaya söykənir, iqtisadi baza bərpa və infrastrukturla genişlənir, bərpanın və iqtisadi sabitliyin davamlılığı isə təhlükəsizlik arxitekturası ilə qorunur. Yəni təqdim olunan model bir cümlə ilə belə oxunur: rifahı artırmaq üçün yatırım lazımdır, yatırımı qorumaq üçün sabitlik və təhlükəsizlik lazımdır, sabitlik isə həm güc, həm də düzgün idarəetmə tələb edir.

Ruslan Zəngəzur