Dədə Qorqud, hardasan? Dilimizə “voobşe” virusu düşüb!

Elə bir vəziyyətdəyik ki, Dədəm Qorquda ehtiyac yaranıb. Amma nə edək? VII əsrə, Dədəyə necə mesaj göndərək ki, ay dədə, gəl, söz ehtiyatımız artır. Bir işdi olub 4 dəfə səhv eləmisən; gəlinə “ayıran”, ayrana “doyuran”, iynəyə “tikən”, tikana “sökən” deməmisən. Keçdik bunları. İndi dilimizə görə aləm dəyib bir-birinə. Biri deyir, Türkiyə türkcəsindən kəlmələr gətirək, biri deyir, yox, rus dilindən gətirək. İngilisdən, Markdan, Elon Maskdan... dilimizə zatən o qədər sözlər keçib. Ara qarışıb, məzhəb itib. 

Bu vurhavurda, Dilçilik İnstitutu da gündə bir yeniliklə çıxır ortaya. Dilçi alimimiz də “Biz gərək dilimizdə, xüsusən də danışıqda təsadüfən işlədilən rus sözlərini də, məsələn, "vopşe", "tak çto", "znaçit" kimi sözləri də dilimizin lüğətinə daxil edək. Çünki bu sözlər artıq bizim leksikonumuzda var. Eyni zamanda mətbuatı vərəqləyib görsək ki, orada hələ də yayğın olmayan bir ingilis, fransız, ərəb, İndoneziya, hind sözü varsa, onu da lüğətə daxil edə bilərik. Məhz bu cür dildə sözlərin sayını artırmaq olur”. “Əhməd hardadır?” filmində Şirin kişinin oğluna cavabı yada düşür: “A bala, evlənmək də plannandı?!”. Hörmətli akademiklər, dilçilər, “dilin lüğət tərkibini artırın, sözlərimiz bol olsun”, tapşırığımı almısınız kimdənsə?.. Söz artırmaq yarışına nədən, niyə girməliyik? 

Şərqşünas alim, professor Nəriman Qasımoğlu son günlər dilimiz, dialektologiya, orfoepiya... ətrafında baş verənlər barədə fikrini belə izah etdi: 

- Əcəb işə düşmüşük!.. Dialektologiya mütəxəssislərinin yazdıqlarına istinadən ölkəmizin “orfoepiya” dilçiləri Azərbaycan ədəbi dil nitqini ləhcələşmə girdabına sürüklədilər. İctimai yerlərdə azərbaycanlıların nitqini korlamaqdadırlar. İndi bunun altını çəkməkdəyik. Bu yaxınlarda gənclərimizlə yaradıcılıq görüşüm oldu. Sual-cavab səpkisində keçən görüşümüzdə iştirakçıların tələffüzü ucbatından tez-tez xahiş edirdim suallarını təkrarlasınlar. Bəzən də elə olurdu, sual verənin nə dediyini aparıcı mənə izah etməli olurdu. Həqiqətən, kədərli bir duruma düşmüşük. Milli və siyasi sərvətimiz olan Azərbaycan ədəbi dil nitqi “dilçilər”in səyləri nəticəsində zavala uğramaqda davam edir. Bizim mətbuatda elmi dəlillərlə etirazlarımıza məntiqli cavab verməyə aciz qaldıqlarını görən kimi hərəkətə keçdilər, Nazirlər Kabinetinin "orfoepiya"ya dair qərarının çıxarılmasına nail oldular. Kiçicik bir məqamı xatırladım, həmin qərarın mahiyyəti aydın olsun. “Dilçilər”in caladığı qaydalara görə, Azərbaycanın dövlət himnini oxuyarkən “üç rəngli bayrağınla məsud yaşa” cümləsini “üç rəngli bayrağınnan məsud yaşa” kimi tələffüz etməlisən. Biabırçılıqdır... Halbuki Azərbaycanın siyasət, elm və mədəniyyət xadimlərinin örnək nitq nümunələri var, yaxşı ki səs yazıları qalır. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə və Heydər Əliyevin, Səməd Vurğun və Mirzə İbrahimovun, Leyla Bədirbəyli və Mehdi Məmmədovun, Yaşar Qarayev, Bəkir Nəbiyev və Kamal Talıbzadənin, Sara Qədimova və Əbülfət Əliyevin və b.-nın nümunələri. Bu gün televiziya ekranlarında çıxışlar edən akademik Rafael Hüseynovu xüsusi qeyd edərdim. Və nəhayət, Prezident İlham Əliyevin nitqlərinin gəncliyimizə nümunəvericiliyi də göz önündə. Anlamırlar ki, məhz türk dillərinə xas ədəbi nitq qaydaları xırda-para istisnalarla sözlərin, ifadələrin yazılışına uyğun müəyyənləşib. Bu barədə çox deyilib, çox yazılıb. Diqqətə alan yalnız dilimizin təəssübünü çəkənlərdir. Bir dəfə nikbinliklə yazmışdıq ki, əhalinin mütaliəli intellektual kəsimi onsuz da saxta orfoepiya qaydalarına əməl etmir, gənclərimizin mütaliəsi artdıqca o qaydaların silinməsi labüddür. Yəni orfoqrafiya lüğətinə əl vurmasınlar, hər şey düzələcək. İndi “tak çto”, “znaçit”, “voobşe” qəbilindən sözləri lüğətə salmaq cəhdləri də baş tutmayacaq.