Dərsə gedən bir uşaq...

Məktəbəqədər təhsil bilik marafonunun ilk addımıdır

Təhsilə yol bağçadan başlayır və məktəbəqədər təhsil pilləsi ilə davam edir. Məhz bu dövrdə gələcək inkişafın, şəxsiyyət kimi formalaşmanın təməli qoyulur. 

Məktəbəqədər təhsil isə inkişafın müxtəlif sahələrinə təsir göstərir: məntiq, hafizə və diqqət güclənir, idman, hərəkətli oyunlar və rəsm vasitəsilə uşağın estetik zövqü formalaşır. Çətinliklərə uyğunlaşma, emosiyaların idarəsi bacarığı inkişaf edir, sadə tapşırıqları yerinə yetirməklə müstəqillik qazanılır. Məktəbəqədər hazırlıq prosesinin sonunda yeni mərhələ başlayır: məktəbli olmaq. 1-ci sinfə başlamaq fərqli sosial həyata qədəm qoymaq deməkdir. Buna görə də uşaqları məktəbə hazırlamaq üçün bir sıra proseslər həyata keçirilməlidir. Qeyd etmək lazımdır ki, 2025-2026-cı tədris ili üzrə uşaqların 1-ci sinfə qəbul prosesinə mayın 6-da start verilib. İndiyədək 125 min uşağın birinci sinfə qəbulu yekunlaşıb.

Bu barədə Uşaq Psixo Nevroloji Mərkəzin psixoloqu Zərifə Babayeva bildirdi ki, uşaqların məktəbə uyğunlaşması zamanı fərdi yanaşma vacibdir. Bu yanaşma uşağın temperamentinə, emosional vəziyyətinə görə dəyişir və oyun, söhbət, yaradıcı fəaliyyətlər vasitəsilə həyata keçirilə bilər. Uzunmüddətli adaptasiya çətinlikləri uşağın motivasiyasını zəiflədə, sosial münasibətlərdə çəkingənliyə və özünüifadə problemlərinə səbəb ola bilər. Bu baxımdan valideyn və müəllimlərin diqqəti, qayğısı mühüm rol oynayır. Uşağın kiçik uğurlarının qeyd olunması onun özünəinamını artırır və uyğunlaşma prosesini asanlaşdırır. Rol oyunları, yaradıcı məşğələlər və komanda fəaliyyətləri uşağın adaptasiyasını sürətləndirən ən təsirli üsullardandır. Bu fəaliyyətlər həm emosional sabitliyin möhkəmlənməsinə, həm də sosial bacarıqların inkişafına kömək edir.

Uşaq psixoloqu Gülşən Cəfərova əlavə etdi ki, bu dövrdə şagirdlər müxtəlif psixoloji dəyişikliklər yaşayır və adaptasiya prosesi bir qədər çətin olur. 6–7 yaşlı uşaqların qorxuları, davranışları və sosial münasibətləri nəzərə alınmadan uğurlu uyğunlaşma mümkün deyil.

Bu yaşda normal sayılan qorxular əsasən sosial xarakter daşıyır. Onlar dərsə gecikməkdən, səhv cavab verməkdən, fasilədən sonra sinfi tapa bilməməkdən narahat olurlar. Dostsuz qalmaq qorxusu da müşahidə olunur. Bəzi hallarda isə “bağça dövrünə” aid qorxular qalır: anadan ayrılmaqda çətinlik çəkmək, yeni situasiyalar qarşısında güclü narahatlıq keçirmək davam edir. Bu qorxular vaxtında müşahidə olunmalı, valideyn və müəllim tərəfindən düzgün idarə edilməlidir. Uşaqlar məktəb binası və müəllimlə öncədən tanış edilməlidir. Bu, onlarda məktəb mühitinə dair ilkin təsəvvür yaradır və həyəcanı azaldır. Eyni zamanda nağıl terapiyası metodundan istifadə etmək də faydalıdır – məktəbli özünü nağıl qəhrəmanı ilə eyniləşdirərək yeni situasiyalara daha asan uyğunlaşır.

Mütəxəssislərin fikrincə, birinci sinif adaptasiya ili hesab olunmalıdır. Bu dövrdə uşaq dərsə hazırlaşmağı, çantasını yığmağı, dostluq etməyi, axşamdan geyimlərini və dəftər-qələmini qaydaya salmağı öyrənir. Eləcə də cədvəllə işləmə bacarığı qazanır. Ən önəmli məqam isə valideynlərin yanaşmasıdır. Balacalar məktəbə sevərək getməlidirlər. Bu mərhələdə diqqət qiymətlərə deyil, uşağın məktəb mühitinə uyğunlaşmasına yönəlməlidir. Əgər ilk gündən qiymət təzyiqi artırılarsa, məktəb uşağın gözündə maraqlı deyil, stresli bir məkana çevrilə bilər.

Psixoloqlar azyaşlıların maraq və həvəsini artırmaq üçün müxtəlif metodikaların tətbiqini məsləhət görürlər. Onlardan biri də “yaşıl qələm” metodikasıdır. Bu metodda uşaqların düzgün cavabları yaşıl qələmlə işarələnir və diqqət səhvlərə deyil, doğru cavablara yönəldilir. Beləliklə, o, daha çox düzgün cavab yazmağa fokuslanır və özünə inamı artır. Əksinə, qırmızı qələmin istifadəsi uşağın psixoloji durumuna mənfi təsir edə, motivasiyanı azalda bilər.

Valideynlər övladlarının məktəbdən kənar dostluqlarını dəstəkləməlidirlər. Bunun üçün sadə yollar mövcuddur: uşaqları parkda görüşdürmək, evə dəvət etmək və ya birgə oyun saatları təşkil etmək. Beləliklə, uşaqların məktəbdən kənarda da münasibətləri möhkəmlənir və bu, onların məktəb daxilində ünsiyyətinə də müsbət təsir edir.

Məktəb azyaşlılar üçün yeni bir dünya deməkdir. Bu dünyaya rahat qədəm qoymaq üçün valideyn, müəllim və psixoloqların dəstəyi vacibdir. Uşaqların qorxularını, emosional vəziyyətini nəzərə almaq, düzgün motivasiya üsullarından istifadə etmək birinci sinfin həqiqətən də adaptasiya ili olmasına, uşaqların isə məktəb həyatına sevə-sevə uyğunlaşmasına imkan yaradır.

Ləman TƏHMƏZ
XQ