Devid Sleyter və meymun selfisi Hüquq kimdədir?

Yəqin ki müxtəlif internet resurslarında təbəssümlə selfi edən meymun fotosu qarşımıza çıxıb.
Bəs bu fotonun böyük mübahisələrə və uzun-uzadı məhkəmə proseslərinə səbəb olan tarixi olduğunu bilirdinizmi?
Devid Sleyter və meymun selfisi hadisəsi hüquq, texnologiya və etik müzakirələrə səbəb olan maraqlı bir presedentdir.
Hadisənin detallarına daha dərindən baxaq.
2011-ci ildə britaniyalı vəhşi təbiət fotoqrafı Devid Sleyter İndoneziyanın Sulavesi adasında nadir rast gəlinən qara makaklar (Macaca nigra) üzərində foto tədqiqat aparırdı.
Sleyter kamerasını tənzimləyərək ətrafı çəkirdi, lakin bir anlıq onu tərk etdi. Bu zaman sonradan Naruto adı verilən bir makak meymunu fotoaparatı götürərək düyməni basdı və bir neçə şəkil çəkdi. Şəkillərin içərisində biri xüsusilə məşhur oldu:
- Meymunun gülümsəyərək obyektivə baxdığı selfi.
Slater bu şəkilləri daha sonra yayımladı və dünya mediasında geniş əks-səda doğurdu. Məsələ şəkilin müəllif hüququ ilə bağlı mübahisəyə çevrildi. Kim şəkilin sahibi idi?
- Devid Sleyterin iddiası:
Slater iddia edirdi ki, şəkilləri çəkmək üçün:
Səfər planlamış,
Ekipmanı özü gətirmiş,
Şəkillərin çəkilməsini təşkil etmişdi.
Ona görə də şəkillərin müəllif hüququ ona məxsus olmalı idi.
- ABŞ Müəllif Hüquqları İdarəsinin (U.S. Copyright Office) Qərarı:
2014-cü ildə ABŞ Müəllif Hüquqları İdarəsi bildirdi ki, qeyri-insan varlıq (heyvan, robot və s.) müəllif hüquqlarına sahib ola bilməz.
- Qayda: Yalnız insan tərəfindən yaradılan əsərlər müəllif hüquqları ilə qoruna bilər.
Bu qərara əsasən, meymun tərəfindən çəkilmiş selfi müəllif hüququ qorunan əsər hesab edilmədi və ictimai mülkiyyətə daxil oldu.
- PETA və Meymunun Hüquqları
2015-ci ildə heyvan haqları təşkilatı “Wikimedia Foundation” və PETA (People for the Ethical Treatment of Animals) meymunun öz müəlliflik hüquqlarına malik olduğunu iddia edərək Slaterə qarşı məhkəmə iddiası qaldırdı.
Onların arqumentləri belə idi:
Meymun şəkli öz iradəsi ilə çəkib.
Bu şəkillərdən gələn gəlir heyvanın və onun növünün qorunmasına xərclənməlidir. PETA, məhkəmədən şəkillərin hüquqlarının Naruto adlı makaka verilməsini və gəlirin onun xeyrinə istifadə olunmasını tələb etdi.
2016-cı ildə ilk məhkəmə PETA-nın iddiasını rədd etdi. PETA qərardan apellyasiya şikayəti verdi və 2017-ci ildə tərəflər məhkəmə xaricində razılığa gəldilər.
Devid Sleyter fotodan gələn gəlirin 25%-ni makakların qorunması üçün ianə etməyə razı oldu.
Məhkəmə meymunun müəllif hüququ olmadığına qərar verdi və bu, hüquq tarixində mühüm bir presedent yaratdı.
Bu hadisə bir neçə böyük sual yaratdı:
1. Heyvanların hüquqları harada başlayır və bitir?
Bu işdə məhkəmə qərar verdi ki, qanun yalnız insan yaradıcılarına müəllif hüququ verir. Ancaq bu, heyvanların intellektual hüquqlarının gələcəkdə necə tənzimlənəcəyi barədə suallar doğurdu.
2. İnsan olmayan varlıqlar müəllif ola bilərmi?
Heyvanlar: Bu hadisə göstərdi ki, indiki qanunvericiliyə əsasən heyvanlar müəllif hesab edilmir. Süni intellekt (AI): Eyni məntiqlə, AI tərəfindən yaradılan sənət əsərlərinin müəllif hüquqları mübahisəlidir. Hazırda bir çox ölkədə yalnız insanlar tərəfindən yaradılan əsərlərə müəllif hüquqları verilir.
3. İctimai Mülkiyyət və Müəlliflik Hüquqları
Qərardan sonra "meymun selfisi" ictimai mülkiyyətə keçdi. Yəni hər kəs bu şəkildən sərbəst istifadə edə bilər, kommersiya məqsədilə belə. Bu, fotoqrafların müəllif hüquqları ilə bağlı gələcək işlərində diqqət etməli olduğu mühim nüansları vurğuladı.
- Son Nəticə
Devid Sleyter meymun selfisindən müəllif hüquqları əldə edə bilmədi.
Meymun müəlliflik hüququna sahib ola bilməz (məhkəmə qərarı ilə).
Şəkil ictimai mülkiyyətə keçdi və istənilən şəxs onu istifadə edə bilər. “Wikimedia Commons” kimi platformalar şəkli bu əsasla paylaşır, Sleyter isə buna hələ də etiraz edir. Devid Sleyter gəlirin bir hissəsini makakların qorunmasına bağışladı. Bu hadisə Süni İntellekt (AI) və heyvan hüquqları haqqında geniş müzakirələrə səbəb oldu.
Hazırladı: Cavad Ağayev