Dil mədəniyyətinin formalaşmasında mətbuatın rolu

Bakı, 18 fevral, AZƏRTAC

21 Fevral – Beynəlxalq Ana Dili Günü ərəfəsində AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun Hind-Avropa dilləri şöbəsinin müdiri filologiya elmləri doktoru Lalə Qurbanova AZƏRTAC-a müsahibəsində Azərbaycan dilinin qorunmasında mətbuatın rolundan danışıb. O bildirib ki, media subyektləri yalnız informasiya yaymır, həm də cəmiyyətin dil zövqünü formalaşdırır. Bu gün milyonlarla insan gündəlik olaraq televiziyanı izləyir, radionu dinləyir, xəbər portallarını oxuyur. Mətbuat dili cəmiyyət üçün bir növ nümunə rolunu oynayır. Aparıcıların, jurnalistlərin və diktorların nitqi insanların danışıq tərzinə birbaşa təsir göstərir. Buna görə də mediada ədəbi dil normalarına, xüsusilə tələffüz, vurğu və intonasiya qaydalarına riayət olunması vacibdir.

L.Qurbanova qeyd edib ki, şifahi nitq yazılı dildən daha təsirli olduğuna görə televiziya və radio aparıcılarının məsuliyyəti daha böyükdür. Düzgün qurulmuş cümlə, yerində vurğu və uyğun intonasiya informasiyanın daha aydın və təsirli çatdırılmasına kömək edir. Əks halda, səhv tələffüz və ya dialekt elementlərinin həddindən artıq istifadəsi dinləyicidə yanlış dil vərdişləri yarada bilər.

Müsahibimiz vurğulayıb ki, mətbuat dilin lüğət tərkibinin zənginləşməsində də mühüm rol oynayır. Yeni sözlərin, terminlərin işlənməsi, arxaik sözlərin yenidən dilə qaytarılması çox vaxt məhz mətbuat vasitəsilə baş verir. Eyni zamanda, alınma sözlərin yerli-yersiz istifadəsi dilin saflığına mənfi təsir göstərə bilər. Bu baxımdan jurnalistlərin söz seçiminə xüsusi diqqət yetirməsi vacibdir.

“Aparıcının ana dilinin hansı səviyyədə bilməsi onun oxuduğu xəbər zamanı üzə çıxır. Burada aparıcını ələ verən onun intonasiyasıdır. Veriliş zamanı ana dilini akademik səviyyədə bilən aparıcıdan öz dil qabiliyyəti və səriştəsi də tələb olunur. Ana dilini yaxşı bilmək yaxşı nitq söyləmək anlamına gəlmir. Nitq qabiliyyəti şəxsin xüsusi istedadıdır. Məsələn, xəbər zamanı gözlənilmədən yeni bir xəbərin oxunması zərurəti yaranır. Bu zaman aparıcı səriştəsi və bacarığı tələb olunur ki o, özünü itirmədən hərəkət etməlidir. Əgər bu zaman aparıcının bacarığı və istedadı olmasa, mütləq onun oxuduğu yeni xəbərdə bədən dili və intonasiyada yayınmalar olacaq.

Telaparıcıların tələffüzündə əsas yayınmalardan biri də şivə və dialektlərlə əlaqədardır. Tok-şou aparıcısı sözləri düzgün tələffüz edib cümlələri düzgün qursa da, onun tələffüzündə dialekt xüsusiyyətləri özünü aydın büruzə verir”, - deyə L.Qurbavova bildirib.

Onun fikrincə, televiziya və radioda yerli-yersiz işlədilən alinma sözlər və terminlər ana dilinin inkişafına təsir edən neqativ amillərdən biridir. Azərbaycan dilinə keçəcək terminləri və sözləri elə seçmək və tələffüz etmək lazımdır ki, dilimizin zəngin leksik tərkibinə və dilin orfoepiya qaydalarına zərər gətirməsin.

Alim qeyd edib ki, televiziya və radio uşaqların dil inkişafına da təsir göstərir: “Erkən yaşlarda uşaqlar eşitdiklərini yamsılayaraq danışmağı öyrənirlər. Buna görə də uşaq proqramlarında ədəbi dil normalarının qorunması xüsusi əhəmiyyət daşıyır”.

Onun sözlərinə görə, müasir dövrdə informasiya texnologiyalarının inkişafı dilə yeni təsirlər yaradır: “Bu prosesdə mətbuatın üzərinə daha böyük məsuliyyət düşür. Çünki media subyektləri həm dil normalarını qoruyan, həm də dilin inkişafına istiqamət verən əsas vasitələrdən biridir. Nəticə etibarilə Azərbaycan dilinin qorunması, inkişafı və zənginləşdirilməsində mətbuat, televiziya və radio aparıcı rol oynayır. Dil normalarına riayət olunması həm ünsiyyətin keyfiyyətini artırır, həm də milli dilin gələcək nəsillərə düzgün ötürülməsini təmin edir”.