Din memdir? Doukinzin böyük ideyası

“Mem nəzəriyyəsi” – XX əsrin ən maraqlı elmi ideyalarından biridir. Onu elmə müasir ateizmin lideri, Təkamül Təliminin usanmaz təbliğatçısı, böyük alim, bioloq Riçard Doukinz daxil edib.
Soruşacaqsınız ki, sosial şəbəkədə paylaşılan mırt şəkillərlə Təkamül Təliminin nə əlaqəsi ola bilər?! Demişdik axı, məsələ göründüyü qədər sadə deyil.
3 mexanizmin işi
Təkamül Təlimi şübhəsiz ki, elmi tarixinin ən böyük ideyalarından biridir. Təkamülün 3 mexanizmi var: İrsiyyət, Dəyişkənlik, Təbii Seçmə. Bu 3 mexanizm bir-birinin işini balanslaşdırır. İrsiyyət əvvəlki nəsillərdə indiyə qədər yığılmış xüsusiyyətləri yeni nəslə ötürür; dəyişkənlik həmin xüsusiyyətlərə mutasiya yolu ilə yenilik əlavə edir; Təbii Seçmə isə baxır, əgər bu mutasiya növün həyatda qalmağına kömək edəcəksə, onu saxlayır, əks təqdirdə çıxdaş edir.
Bu, həqiqətən mükəmməl işləyən bir mexanizmdir. Təkamül artıq çoxdan nəzəriyyə deyil, elmi faktdır. Çünki bu prosesi nəsilləri sürətlə dəyişən canlıların timsalında gözlə müşahidə etmək mümkündür. Məsələn, mikroblarda və ya bəzi milçəklərdə.
Amma ən maraqlı sual budur: Təkamülün mexanizmləri ancaq biologiyadamı işləyirlər? Axı bu mexanizm çoxalaraq yayılan varlıqlara aiddir, çoxalan isə heç də təkcə bioloji növlər deyillər. Məsələn, bəzi kompüter proqramları, fikirlər, dini ideyalar, siyasi təlimlər, sosial şəbəkədə yayılan şəkillər, şayiələr, feyklər də çoxalaraq, yayıla bilir. Elə isə Təkamülün mexanizmləri onlar üçün də keçərlidirmi?!
Bu sualı 1976-cı ildə “Eqoist gen” adlı məşhur kitabını yazarkən Riçard Doukinz də vermiş və belə qərara gəlmişdi ki, bəli! Bütün bu saydıqlarımız da irsiyyət, dəyişkənlik, təbii seçmə mexanizmlərinin təsiri ilə mutasiya
edir və uğurlu variant alınanda sürətlə çoxalmağa başlayır. Eynilə viruslar kimi!
Psixi viruslar
Elə “mem” terminini də “Eqoist gen” adlı gözəl əsərində Riçard Doukinz təklif etmişdi. Onun tərifinə görə mem – mutasiya etməklə çoxalan, başqa sözlə, təkamül edən informasiya obyektidir.
Bunu lap sadə, necə deyərlər, türkəçarə dildə izah etməyə çalışaq.
Məsələn, bir virus düşünün. Götürək elə COVİD-i. O, əsrlərdir ki, var. Təbii ki, fasiləsiz mutasiya edir, edir, edir... Həmin mutasiyaların çoxu onun yayılması üçün xüsusi əhəmiyyət daşımadığından, saxlanılmır. Amma günlərin birində virus çox uğurlu mutasiya edir (“Uğurlu” deyəndə təbii ki, virusun özü üçün uğurlu). Vəssalam, bununla da virus partladır. Bütün dünyanı girinc eləyir.
İndi isə bir lətifə düşünün. Ağızdan-ağıza keçir, hərə nəsə artırır, əskildir, dəyişir, əlavə edir... Lətifə adamdan-adama keçdikcə mutasiyalara uğrayır. İrsiyyətini də saxlayır, yeni xüsusiyyətlər də qazanır. Gedir, gedir, gedir... Və günlərin birində elə bir mutasiya baş verir, kimsə ona elə bir əlavə eləyir ki, tutuzdurur və bununla da vəssalam, lətifə partladır. İldırım sürətilə çoxalır, hər yerə yayılır, hamı onu danışır...

Qəribədir. Lətifə aşağı-yuxarı, bir informasiya obyektidir. Biz misal üçün lətifə dedik, amma istənilən başqa bir informasiya obyekti də ola bilərdi – məsələn, şayiə, sitat, sosial şəbəkə statusu, şəkil, video... Maral Tahirqizi, Roza Zərgərli, Hacı Nuran, Baboş, Velizar... Bunlar da sosial şəbəkədə informasiya obyektləridirlər. Ümumiləşdirsək, belə alınmırmı ki, informasiya obyektlərinin çoxalması mexanizmilə virusun çoxalma mexanizmi eynidir?
Bəli. Məhz belə alınır!
Mem – bir növ şüur paraziti, zehni virusdur. Xatırladaq ki, bioloji virus da özü çoxala bilmir, çoxalmaq üçün hansısa hüceyrəyə daxil olmalıdır. Eynilə psixoloji virus çoxalmaq üçün hansısa şüura yoluxmalıdır, bundan sonra həmin şüuru daşıyan beyin özü onu çoxaldacaq və yayacaq.
Mədəniyyətə tərs baxış
Ümumiləşdirsək, insandan-insana yayıla-yayıla çoxalan, bu zaman dəyişən, mutasiyaya uğrayan bütün informasiya obyektləri memdirlər. Məsələn, xalq mahnıları. Heç kim oturub “Ay ana, bu yarım niyə gəlməz oldu” mahnısı üçün melodiya yazmayıb. Melodiyanın bizim bilmədiyimiz hansısa ilkin variantı ağızdan-ağıza keçə-keçə hansısa kəramətli bir ağızda elə dəyişklənliyə uğrayıb ki, həmin mutasiya onun sürətlə yayılmasına və tarixdə qalmasına səbəb olub.
Tutaq ki, qrip virusu necə yayılır? Eynilə bu qaydada.

Amma bu zaman bir sual çıxır ortaya: Mədəniyyəti həqiqətənmi biz yaratmışıq, yaradırıq?! Yoxsa o, bizdən asılı olmadan yayılan və mutasiya edən psixi virusların əsəridir?! Bədənimiz genlərin təkamülün nəticəsi olduğu kimi, şüurumuz da bəlkə memlərin təkamülünün nəticəsidir?!
Bu, dünya kulturoloqlarının yuxusunu qaçırdan çox böyük və ağır sualdır. Riçard Doukinz özü ona çox isti yanaşır və göstərirdi ki, ən böyük mem elə dindir. Daha doğrusu, din – uğurlu memlərin kompleksidir. Allah, o dünya, cənnət, cəhənnəm, mələklər və sair ideyalar əsrlərlə mutasiya oluna-oluna gəliblər. Nəhayət, son 3 mutasiyaları xüsusilə qalıcı və yoluxucu olub. Yoluxuculuq baxımından din digər psixi viruslardan qat-qat güclüdür, çünki özü birbaşa bunu tələb edir: Yay məni! Təbliğ et məni!