“Diplomatik gərginlik artacaq”

“İranın 6 iyul tarixində Hörmüz boğazından keçən ticarət gəmilərinə yenidən raket hücumu həyata keçirməsi təkcə regional təhlükəsizlik baxımından deyil, həm də qlobal enerji təhlükəsizliyi və beynəlxalq dəniz ticarətinin gələcəyi baxımından son dərəcə mühüm bir hadisədir. Xüsusilə üç həftə əvvəl imzalanmış və İranın Hörmüz boğazında hücumları dayandırmağı öhdəsinə götürdüyü anlaşma memorandumundan sonra belə bir hadisənin baş verməsi Tehranın verdiyi təhlükəsizlik təminatlarının sual altına düşməsinə səbəb olacaq. Əgər beynəlxalq araşdırmalar hücumun birbaşa İran Silahlı Qüvvələri və ya İranın dəstəklədiyi qüvvələr tərəfindən həyata keçirildiyini qəti şəkildə ortaya qoyarsa, bu vəziyyət təkcə sözügedən memorandumun pozulması kimi deyil, eyni zamanda beynəlxalq hüququn dəniz təhlükəsizliyinə dair əsas prinsiplərinə zidd olan bir hərəkət kimi də qiymətləndiriləcəkdir. Buna görə də qarşıdakı dövrdə diplomatik gərginliyin yenidən artacağı və regional təhlükəsizlik arxitekturasının daha da kövrək hala gələcəyi gözlənilə bilər”.

Bu sözləri xalqcebhesi.az-a açıqlamasında Diplomatiya və Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin (DASAM) sədri, beynəlxalq Münasibətlər üzrə mütəxəssis Mehmet Gökhan Özçubukçu söyləyib.

M.G.Özçubukçu əlavə edib ki, bundan sonrakı prosesin necə formalaşacağı böyük ölçüdə ABŞ-nin və regional aktorların verəcəyi reaksiyanın xarakterindən asılı olacaqdır: “Mövcud vəziyyət qiymətləndirildikdə Vaşinqtonun ilk mərhələdə birbaşa genişmiqyaslı hərbi əməliyyata başlaması ən real ssenari kimi görünmür. Çünki ABŞ son dövrdə İranla yaşadığı böhranlarda birbaşa rejim dəyişikliyini hədəfləyən genişmiqyaslı müharibə əvəzinə, nəzarət olunan təzyiq və çəkindirmə strategiyasına üstünlük verir. Bu strategiya həm regional qeyri-sabitliyin daha da dərinləşməsinin qarşısını almağı, həm də İran üzərində siyasi və iqtisadi təzyiqi artırmağı hədəfləyir. Buna görə də ilk mərhələdə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurasının yenidən toplanması, İrana qarşı yeni sanksiya paketlərinin hazırlanması, beynəlxalq dəniz təhlükəsizliyi missiyalarının gücləndirilməsi və ABŞ-nin Beşinci Donanmasının Hörmüz boğazı ətrafındakı fəaliyyətinin artırılması daha ehtimal olunan addımlar olacaqdır”.

Mütəxəssis qeyd edib ki, bununla yanaşı, ABŞ-nin tamamilə passiv qalacağını söyləmək də real yanaşma olmaz: “Əgər İranın hücumları davamlı xarakter alarsa, beynəlxalq ticarət marşrutlarını sistemli şəkildə hədəfə almağa başlayarsa və ya ABŞ bayrağı altında üzən gəmilərə, yaxud ABŞ-nin müttəfiqlərinə məxsus ticarət gəmilərinə zərər yetirərsə, Vaşinqtonun məhdud hərbi cavab verməsi ehtimalı əhəmiyyətli dərəcədə artacaq. Lakin bu cavabın İraq və ya Əfqanıstan tipli genişmiqyaslı quru əməliyyatları şəklində deyil, raket bazalarını, radar sistemlərini, pilotsuz uçuş aparatları mərkəzlərini və ya İnqilab Keşikçiləri Korpusunun dəniz qüvvələrini hədəf alan dəqiq və nöqtəvi əməliyyatlar formasında olması daha ehtimal olunur. Beləliklə, ABŞ bir tərəfdən çəkindirmə qabiliyyətini qoruyacaq, digər tərəfdən isə böhranın tammiqyaslı regional müharibəyə çevrilməsinin qarşısını almağa çalışacaq”.

Onun sözlərinə görə, bu hadisənin yalnız ABŞ ilə İran arasında ikitərəfli münasibətlər çərçivəsində qiymətləndirilməsi kifayət etməz: “Hörmüz boğazı dünya neft ticarətinin təxminən beşdə birinin keçdiyi və mayeləşdirilmiş təbii qaz daşımalarının da mühüm hissəsini təşkil edən strateji dəniz keçididir. Buna görə də burada baş verəcək hər hansı təhlükəsizlik böhranı təkcə Körfəz ölkələrini deyil, həm də enerji idxalçısı mövqeyində olan Avropa İttifaqını, Çini, Hindistanı, Yaponiyanı və Cənubi Koreyanı birbaşa təsir edir. Dəniz sığortası xərclərinin yüksəlməsi, yükdaşıma tariflərinin artması və enerji qiymətlərində baş verə biləcək yeni dalğalanmalar qlobal inflyasiya təzyiqini artıra bilər. Buna görə də beynəlxalq ictimaiyyətin İran üzərində diplomatik təzyiqi daha da gücləndirməsi və çoxtərəfli dəniz təhlükəsizliyi mexanizmlərinin yenidən möhkəmləndirilməsi gözlənilə bilər”.

O, sonda vurğulayıb ki, qarşıdakı dövrdə ən real ssenari ABŞ-nin birbaşa genişmiqyaslı müharibəyə qoşulmaq əvəzinə diplomatik təzyiqi artırması, bölgədəki hərbi mövcudluğunu gücləndirməsi və zəruri hesab etdiyi təqdirdə məhdud hədəflərə qarşı çəkindirici əməliyyatlar həyata keçirməsidir: “Lakin İranın oxşar hücumları davam etdirməsi, hücumlar nəticəsində insan tələfatının baş verməsi və ya beynəlxalq enerji axınının ciddi şəkildə pozulması halında böhran yeni mərhələyə keçə bilər. Belə bir ssenaridə təkcə ABŞ-nin deyil, beynəlxalq dəniz təhlükəsizliyini təmin etmək məqsədilə çoxmillətli koalisiyanın da daha fəal rol üzərinə götürməsi gündəmə gələ bilər. Buna görə də qarşıdakı günlərdə atılacaq addımlar təkcə ABŞ-İran münasibətlərini deyil, Yaxın Şərqin təhlükəsizlik balansını, qlobal enerji bazarlarını və beynəlxalq ticarət sisteminin sabitliyini də birbaşa təsir edəcək strateji nəticələr doğuracaq”.
Röya İsrafilova