Diri Baba: qaya qoynundakı sirli məqbərə

Əsrlərdir zəvvarları özünə cəlb edən və sanki fantastik film səhnəsini xatırladan Diri Baba məqbərəsi Azərbaycanın ən sirli və heyrətamiz tarixi abidələrindən biridir. Qobustan şəhərinin kənarında yerləşən bu unikal tikili XV əsrə aid iki mərtəbəli məscid-məqbərə kompleksidir.

Diri Baba məqbərəsini digər tarixi abidələrdən fərqləndirən əsas xüsusiyyət onun sıldırım qayanın içərisində inşa edilməsidir. İlk baxışdan elə təəssürat yaranır ki, bina yerə toxunmadan havadan asılıb və nəhəng daş yamacın içindən çıxır.

Məqbərə Şirvanşahlar dövrünün memarlıq ənənələrini özündə əks etdirən Şirvan memarlıq məktəbinin ən diqqətçəkən nümunələrindən hesab olunur. Qədim memarlar ərazinin təbii relyefindən məharətlə istifadə ediblər. Tikilinin arxa divarını insan əli ilə hörülmüş daş divar deyil, birbaşa təbii qaya təşkil edir.

Abidənin konstruksiyasının möhkəmliyi də diqqət çəkir. Təxminən altı əsr ərzində bölgədə baş vermiş güclü zəlzələlərə baxmayaraq, məqbərə böyük ölçüdə öz ilkin görünüşünü qoruyub. Halbuki həmin zəlzələlər nəticəsində ərazidəki bir sıra digər tikililər ciddi şəkildə dağılıb.

“Diri Baba” adı “Yaşayan baba” mənasını verir. Rəvayətə görə, burada Əbu Bəkr ibn Əmir əd-Din adlı müqəddəs sufi şeyx dəfn olunub. İnanca əsasən, onun cəsədi ölümündən sonra uzun illər çürüməyib və o, görünməz şəkildə ibadətini davam etdirib.

Bu əfsanə məqbərənin müqəddəs məkan kimi tanınmasına səbəb olub. Zaman keçdikcə Diri Baba həm yerli sakinlər, həm də Şərqin müxtəlif bölgələrindən gələn sufi dərvişləri üçün mühüm ziyarətgah və ibadət məkanına çevrilib.

Məqbərənin daxilində də özünəməxsus ab-hava hökm sürür. Dar daş pilləkənlərlə ikinci mərtəbəyə qalxmaq mümkündür. Burada zərif oyma naxışlarla bəzədilmiş möhtəşəm yarımkürəvi günbəz yerləşir.

Məscidin zallarından uzanan dar keçidlər isə təbii qaya mağaralarına və kiçik hücrələrə aparır. Rəvayətə görə, qədim dövrlərdə sufi zahidlər bu hücrələrdə günlərlə tənhalığa çəkilərək dua və meditasiya ilə məşğul olublar.

Bu gün Diri Baba məqbərəsi yalnız qədim memarlıq nümunəsi deyil. Qayanın içində gizlənən tikili özündə tarixi, memarlığı, dini inancları və qədim rəvayətləri ehtiva edərək Azərbaycanın ən sirli məkanlarından birinə çevrilib.

Lalə Mehralı